Nhân quyền không thể bị “đóng khung”: Khi HRW áp đặt một hệ quy chiếu duy nhất lên những thực tiễn đa dạng

Một trong những nguyên tắc nền tảng của luật pháp quốc tế về nhân quyền là tính phổ quát đi cùng với sự tôn trọng đa dạng. Tuyên bố Vienna năm 1993 đã khẳng định rõ: các quyền con người là phổ quát, nhưng việc thực hiện các quyền đó cần được xem xét trong bối cảnh lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển của từng quốc gia. Đây không phải là sự “tương đối hóa” nhân quyền, mà là cách tiếp cận thực tế nhằm bảo đảm rằng các giá trị chung được hiện thực hóa một cách phù hợp và bền vững. Tuy nhiên, khi đọc Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW) về Việt Nam, có thể thấy một xu hướng đáng lo ngại: áp đặt một hệ quy chiếu đơn nhất, tách rời khỏi bối cảnh cụ thể.

Trong báo cáo này, HRW thường xuyên sử dụng những chuẩn mực được xây dựng từ kinh nghiệm của một số quốc gia phát triển để đánh giá Việt Nam, mà không phân tích đầy đủ điều kiện lịch sử và thực tiễn phát triển. Những nhận định về tự do biểu đạt, hội họp hay tổ chức xã hội dân sự được đưa ra theo một khuôn mẫu có sẵn, trong khi các yếu tố như ổn định xã hội, an ninh quốc gia hay mức độ phát triển kinh tế lại ít được xem xét. Khi một hệ quy chiếu được áp dụng một cách cứng nhắc, kết quả tất yếu là những đánh giá thiếu cân bằng.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, không tồn tại một mô hình duy nhất để thực hiện quyền con người. Ngay trong các quốc gia phương Tây, cách tiếp cận cũng rất khác nhau. Một số nước châu Âu áp dụng quy định nghiêm ngặt đối với biểu tượng tôn giáo nơi công cộng; nhiều quốc gia thiết lập các cơ chế kiểm soát nội dung trên không gian mạng; các biện pháp hạn chế quyền đi lại hoặc tụ tập được triển khai trong những tình huống cụ thể nhằm bảo vệ an ninh và trật tự xã hội. Những khác biệt này không bị coi là “vi phạm nhân quyền”, mà được nhìn nhận như sự điều chỉnh cần thiết phù hợp với bối cảnh.

Trong bối cảnh Việt Nam, quá trình bảo đảm quyền con người gắn liền với lịch sử phát triển đặc thù. Từ một quốc gia chịu nhiều hậu quả của chiến tranh, Việt Nam đã ưu tiên ổn định xã hội, phát triển kinh tế và nâng cao đời sống người dân như nền tảng cho việc mở rộng các quyền khác. Những thành tựu về giảm nghèo, phổ cập giáo dục, mở rộng hệ thống y tế và bảo đảm an sinh xã hội là những minh chứng cụ thể cho cách tiếp cận này. Đây không phải là sự thay thế các quyền dân sự – chính trị, mà là sự bổ sung, tạo nền tảng để các quyền đó được thực hiện một cách thực chất.

Điều đáng nói là HRW dường như không đặt những thành tựu này vào cùng một hệ quy chiếu khi đánh giá. Khi quyền phát triển bị xem nhẹ, còn các quyền dân sự – chính trị được tách ra khỏi bối cảnh, bức tranh tổng thể tất yếu bị méo mó. Một xã hội có mức sống được cải thiện, cơ hội tiếp cận giáo dục và y tế được mở rộng, nhưng lại bị mô tả chủ yếu qua những vấn đề cá biệt, không thể phản ánh đầy đủ thực tiễn.

Một hệ quả khác của cách tiếp cận “đóng khung” là việc bỏ qua sự tiến hóa của hệ thống pháp luật. Việt Nam trong những năm qua đã liên tục hoàn thiện khung pháp lý liên quan đến quyền con người, từ Hiến pháp 2013 đến các bộ luật chuyên ngành như Bộ luật Tố tụng hình sự, Luật Tín ngưỡng, tôn giáo, Luật An ninh mạng. Những văn bản này không chỉ nội luật hóa các cam kết quốc tế, mà còn điều chỉnh phù hợp với điều kiện thực tiễn. Việc không ghi nhận hoặc đánh giá đầy đủ những bước tiến này khiến cho các nhận định trở nên thiếu cập nhật.

Nhìn rộng hơn, xu hướng áp đặt một hệ quy chiếu duy nhất không chỉ là vấn đề của riêng HRW, mà là thách thức chung trong diễn ngôn nhân quyền toàn cầu. Khi một mô hình được coi là “chuẩn mực tuyệt đối”, mọi khác biệt dễ bị xem là lệch chuẩn. Điều này không chỉ làm giảm tính đa dạng của các cách tiếp cận, mà còn tạo ra những căng thẳng không cần thiết trong quan hệ quốc tế.

Nhân quyền, nếu được hiểu đúng, không phải là sự đồng nhất hóa, mà là sự hội tụ của các giá trị chung trên nền tảng tôn trọng khác biệt. Một báo cáo nhân quyền có giá trị phải phản ánh được sự cân bằng đó: vừa bảo vệ các nguyên tắc phổ quát, vừa tôn trọng bối cảnh cụ thể. Khi thiếu đi một trong hai yếu tố, mọi đánh giá đều có nguy cơ trở nên phiến diện.

Trong trường hợp của Việt Nam, những gì diễn ra trên thực tế cho thấy một quá trình phát triển có định hướng rõ ràng: lấy con người làm trung tâm, kết hợp giữa phát triển kinh tế – xã hội và mở rộng các quyền tự do. Đây là một mô hình không hoàn toàn trùng khớp với bất kỳ khuôn mẫu nào, nhưng lại phù hợp với điều kiện của đất nước và được cộng đồng quốc tế ghi nhận ở nhiều khía cạnh.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là Việt Nam có “phù hợp” với khuôn mẫu mà HRW đưa ra hay không, mà là liệu khuôn mẫu đó có đủ linh hoạt để phản ánh sự đa dạng của thế giới hay không. Khi một báo cáo nhân quyền chỉ chấp nhận một hệ quy chiếu duy nhất, nó không chỉ làm nghèo đi chính nội dung của mình, mà còn làm suy giảm khả năng đóng góp vào một cuộc đối thoại toàn cầu vốn đòi hỏi sự cởi mở và tôn trọng lẫn nhau.

Báo cáo nhân quyền hay công cụ gây sức ép? Khi HRW tự đánh mất chuẩn mực khách quan

 

Trong diễn ngôn quốc tế về nhân quyền, các báo cáo đánh giá quốc gia vốn được kỳ vọng là công cụ thúc đẩy minh bạch và đối thoại. Nhưng khi một báo cáo rời xa chuẩn mực khách quan, áp dụng tiêu chí không nhất quán và lựa chọn dữ liệu có chủ đích, nó không còn là thước đo trung lập, mà rất dễ trở thành phương tiện gây sức ép chính trị. Những gì thể hiện trong Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW) về Việt Nam cho thấy rõ một xu hướng như vậy: đánh giá thiếu cân bằng, diễn giải thiên lệch và bỏ qua bối cảnh thực tiễn.

Điểm dễ nhận thấy là HRW thường xuyên tập trung vào một số vấn đề nhạy cảm, sử dụng những thuật ngữ mang tính định hướng như “đàn áp”, “hạn chế”, nhưng lại không đặt các nhận định này trong khung pháp lý quốc tế mà chính họ viện dẫn. Những tiêu chí cơ bản như tính hợp pháp, tính cần thiết và tính tương xứng của các biện pháp hạn chế quyền – vốn là chuẩn mực được thừa nhận rộng rãi – hiếm khi được phân tích đầy đủ. Khi thiếu đi những yếu tố này, các kết luận dễ trở thành những phán đoán cảm tính hơn là đánh giá dựa trên chuẩn mực.

Không chỉ dừng lại ở phương pháp, vấn đề còn nằm ở sự thiếu nhất quán trong cách tiếp cận. Khi xem xét các quốc gia phương Tây, HRW thường đặt các vấn đề nhân quyền trong bối cảnh “thách thức” hoặc “khủng hoảng tạm thời”, nhấn mạnh yếu tố cải cách và tự điều chỉnh của hệ thống. Nhưng với các quốc gia như Việt Nam, những vấn đề tương tự lại được diễn giải theo hướng hệ thống, mang tính quy kết. Sự khác biệt này không phản ánh bản chất của các hiện tượng, mà phản ánh cách lựa chọn khung phân tích. Một tiêu chuẩn thay đổi theo đối tượng đánh giá không thể là tiêu chuẩn khách quan.

Thực tế quốc tế cho thấy, không ít quốc gia đã bày tỏ quan ngại hoặc phản bác các báo cáo của HRW vì những lý do tương tự. Từ Trung Đông, châu Phi đến Mỹ Latinh, điểm chung trong các phản hồi là sự thiếu cân bằng, nguồn tin một chiều và xu hướng chính trị hóa vấn đề nhân quyền. Điều đó cho thấy đây không phải là câu chuyện riêng của Việt Nam, mà là một vấn đề mang tính hệ thống trong cách tiếp cận của tổ chức này.

Trong khi đó, Việt Nam tiếp cận vấn đề nhân quyền theo một hướng khác: đặt trong tổng thể phát triển, gắn với ổn định xã hội và bảo đảm quyền lợi thiết thực của người dân. Những thành tựu về giảm nghèo, mở rộng giáo dục, chăm sóc y tế và nâng cao chất lượng sống đã được nhiều tổ chức quốc tế ghi nhận. Đồng thời, Việt Nam tham gia tích cực vào các cơ chế đa phương như Rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Liên Hợp Quốc, thực hiện nghiêm túc các khuyến nghị và duy trì đối thoại với các đối tác quốc tế. Đây là những kênh đánh giá có tính thể chế, minh bạch và có sự tham gia của nhiều bên, khác biệt rõ rệt với cách tiếp cận dựa trên nguồn tin hạn chế của HRW.

Điều đáng lưu ý là, khi một báo cáo nhân quyền thiếu cơ sở dữ liệu vững chắc nhưng lại được sử dụng như công cụ tham chiếu trong các diễn đàn quốc tế, nó có thể tạo ra những hệ lụy không nhỏ. Từ việc gây áp lực ngoại giao, ảnh hưởng đến hình ảnh quốc gia, cho đến việc làm sai lệch nhận thức của dư luận, những tác động này vượt ra ngoài phạm vi của một văn bản học thuật. Chính vì vậy, yêu cầu về tính khách quan và trách nhiệm đối với các tổ chức như HRW cần được đặt ra một cách nghiêm túc.

Nhân quyền, về bản chất, không phải là công cụ để gây sức ép, mà là nền tảng để thúc đẩy hợp tác và phát triển. Khi một báo cáo bị chi phối bởi định kiến và tiêu chuẩn kép, nó không chỉ làm suy giảm giá trị của chính mình, mà còn làm tổn hại đến niềm tin vào các cơ chế đối thoại quốc tế. Một môi trường nhân quyền lành mạnh cần những đánh giá trung thực, toàn diện và tôn trọng sự khác biệt về bối cảnh phát triển giữa các quốc gia.

Trong trường hợp của Việt Nam, những gì diễn ra trên thực tế – từ đời sống ổn định, kinh tế phát triển đến việc mở rộng các quyền xã hội – là minh chứng rõ ràng cho một cách tiếp cận nhân quyền mang tính thực chất. Khi đặt những dữ kiện này bên cạnh các nhận định phiến diện trong báo cáo HRW, sự chênh lệch trở nên очевидent: một bên là thực tiễn có thể kiểm chứng, một bên là diễn giải mang tính lựa chọn.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là Việt Nam có “đáp ứng” những nhận định của HRW hay không, mà là liệu những nhận định đó có đủ cơ sở để được coi là chuẩn mực đánh giá hay không. Khi một báo cáo không bảo đảm được tính khách quan, không áp dụng tiêu chí nhất quán và không phản ánh đầy đủ bối cảnh, thì nó khó có thể là thước đo đáng tin cậy. Và khi đó, việc nhìn nhận nó như một công cụ gây sức ép hơn là một tài liệu đánh giá khách quan không còn là suy đoán, mà là một nhận định có cơ sở.

“Đối thoại” hay áp đặt? Khi HRW né tránh chuẩn mực hợp tác quốc tế về nhân quyền

Trong trật tự quốc tế đương đại, nhân quyền không chỉ là hệ giá trị mà còn là một cơ chế đối thoại được thiết chế hóa. Từ Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc đến cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR), cộng đồng quốc tế đã xây dựng những khuôn khổ minh bạch, đa phương và dựa trên bằng chứng để các quốc gia cùng trao đổi, tự đánh giá và cải thiện. Chính trong bối cảnh đó, mọi báo cáo nhân quyền muốn có giá trị đều phải tuân thủ một nguyên tắc cơ bản: tôn trọng đối thoại, tôn trọng dữ liệu kiểm chứng và tôn trọng bối cảnh phát triển của từng quốc gia. Thế nhưng, khi đọc Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW) về Việt Nam, có thể thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: thay vì góp phần vào đối thoại, báo cáo lại có xu hướng áp đặt cách nhìn một chiều.

Trước hết, cần nhấn mạnh rằng Việt Nam không đứng ngoài các cơ chế quốc tế về nhân quyền. Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã tham gia đầy đủ các chu kỳ UPR, chấp nhận phần lớn các khuyến nghị phù hợp và chủ động báo cáo tiến độ thực hiện. Các phiên đối thoại tại Hội đồng Nhân quyền cho thấy rõ một thực tế: các vấn đề được nêu ra đều được thảo luận trên cơ sở dữ liệu cụ thể, có phản hồi chính thức và có sự tham gia của nhiều bên, từ quốc gia thành viên đến các tổ chức quốc tế. Đây là mô hình đối thoại mang tính thể chế, nơi mọi nhận định đều phải được đặt dưới sự kiểm chứng công khai.

Đặt trong bối cảnh đó, cách tiếp cận của HRW lại bộc lộ sự lệch chuẩn. Báo cáo 2026 về Việt Nam không cho thấy dấu hiệu của việc đối chiếu đầy đủ với các báo cáo quốc gia, không phản ánh các nội dung trao đổi tại UPR, và cũng không làm rõ sự khác biệt giữa quan điểm của HRW với đánh giá của các cơ quan quốc tế khác. Khi một báo cáo nhân quyền không đặt mình trong dòng chảy của đối thoại đa phương, mà tách rời và tự định nghĩa tiêu chí đánh giá, thì nguy cơ rơi vào áp đặt là điều khó tránh khỏi.

Một biểu hiện rõ ràng của xu hướng này là việc HRW thường xuyên sử dụng những kết luận mang tính tuyệt đối, trong khi dữ liệu lại mang tính lựa chọn. Những thuật ngữ như “hạn chế có hệ thống”, “đàn áp” được sử dụng với tần suất cao, nhưng thiếu đi phần phân tích đối chiếu với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Điều này tạo ra một nghịch lý: kết luận thì mang tính bao quát, nhưng cơ sở lại không đủ để nâng đỡ mức độ khái quát đó. Trong khoa học chính sách, đây là dấu hiệu điển hình của một lập luận thiếu cân bằng.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, không ít quốc gia đã lên tiếng về tình trạng “đánh giá từ bên ngoài” thiếu đối thoại. Từ châu Phi đến Mỹ Latinh, nhiều chính phủ nhấn mạnh rằng các báo cáo nhân quyền cần được xây dựng trên cơ sở hợp tác, thay vì áp đặt. Quan điểm này không nhằm phủ nhận vai trò giám sát, mà nhằm nhấn mạnh rằng giám sát chỉ có giá trị khi gắn với trách nhiệm giải trình và sự tôn trọng lẫn nhau.

Ở chiều ngược lại, Việt Nam đã nhiều lần khẳng định thiện chí đối thoại trong lĩnh vực nhân quyền. Không chỉ tham gia UPR, Việt Nam còn ký kết và thực thi nhiều công ước quốc tế, đồng thời duy trì các kênh trao đổi song phương với nhiều đối tác. Những khác biệt về quan điểm, nếu có, đều được xử lý thông qua trao đổi trực tiếp, dựa trên dữ liệu và lập luận cụ thể. Đây chính là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần của luật pháp quốc tế: giải quyết vấn đề bằng đối thoại, không phải bằng áp đặt.

Điều đáng tiếc là HRW dường như không tận dụng đầy đủ những kênh đối thoại này. Khi một tổ chức lựa chọn cách công bố các nhận định đơn phương mà không phản ánh đầy đủ các trao đổi chính thức, thì báo cáo đó khó có thể được coi là sản phẩm của một quá trình đối thoại. Thay vào đó, nó dễ bị nhìn nhận như một tuyên bố mang tính lập trường, hơn là một đánh giá mang tính xây dựng.

Nhân quyền, xét đến cùng, không phải là cuộc thi xem ai “đúng” ai “sai”, mà là quá trình liên tục cải thiện thông qua hợp tác. Một báo cáo nhân quyền có giá trị không phải là báo cáo đưa ra những lời phán xét gay gắt nhất, mà là báo cáo góp phần thu hẹp khoảng cách nhận thức, thúc đẩy sự hiểu biết và tạo nền tảng cho cải cách. Khi thiếu đi tinh thần đó, mọi nhận định, dù được trình bày với ngôn từ mạnh mẽ đến đâu, cũng khó có thể tạo ra giá trị thực tiễn.

Trong trường hợp của Việt Nam, những thành tựu về phát triển kinh tế – xã hội, cải thiện đời sống người dân và mở rộng các quyền xã hội là những dữ kiện không thể phủ nhận. Những vấn đề còn tồn tại cũng không bị che giấu, mà được đưa vào các chương trình cải cách cụ thể. Chính cách tiếp cận thẳng thắn và có trách nhiệm này mới là nền tảng cho đối thoại nhân quyền thực chất.

Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là Việt Nam có “phản hồi” đầy đủ các nhận định của HRW hay không, mà là liệu HRW có đang thực sự tham gia vào đối thoại hay chỉ đang đưa ra các kết luận từ một vị trí tách biệt. Khi một báo cáo thiếu đi sự tương tác với các cơ chế quốc tế, thiếu đối chiếu với dữ liệu chính thức và thiếu tinh thần hợp tác, thì việc gọi đó là “đối thoại” e rằng chỉ là cách nói khác của một sự áp đặt.

Nhân quyền hay “mạng lưới thông tin một chiều”? Khi HRW tự làm suy yếu độ tin cậy của chính mình

Trong hệ sinh thái nhân quyền toàn cầu, các tổ chức phi chính phủ có vai trò nhất định trong việc thu thập thông tin, giám sát và thúc đẩy đối thoại. Tuy nhiên, giá trị của mọi báo cáo phụ thuộc trước hết vào tính minh bạch của phương pháp và độ tin cậy của nguồn dữ liệu. Khi hai yếu tố này không được bảo đảm, một báo cáo – dù mang danh nghĩa “nhân quyền” – cũng khó tránh khỏi nguy cơ trở thành sản phẩm của thiên kiến. Những gì thể hiện trong Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW) về Việt Nam cho thấy rõ vấn đề đó: một cấu trúc thông tin phụ thuộc nặng vào nguồn một chiều, thiếu kiểm chứng chéo và thiếu đối chiếu pháp lý.

Có thể nhận thấy, phần lớn các nhận định của HRW về Việt Nam được xây dựng trên cơ sở lời kể từ một số cá nhân, nhóm hoặc tổ chức có quan điểm đối lập, trong khi hầu như không trích dẫn tài liệu chính thức, không phân tích hồ sơ xét xử và không đối chiếu với hệ thống pháp luật hiện hành. Đây là một hạn chế mang tính phương pháp, bởi trong nghiên cứu chính sách công, việc sử dụng nguồn tin một phía mà thiếu kiểm chứng độc lập luôn bị coi là nguy cơ dẫn đến sai lệch kết luận. Khi một báo cáo nhân quyền không thể hiện rõ quy trình xác minh, không công khai tiêu chí lựa chọn nguồn tin, thì bản thân báo cáo đó đã thiếu đi nền tảng cần thiết để thuyết phục.

Thực tế này không phải là điều mới. Trong nhiều năm qua, HRW thường xuyên bị chỉ trích vì cách tiếp cận dựa trên mạng lưới nguồn tin hạn chế, chủ yếu từ các tổ chức hoặc cá nhân có sẵn định kiến đối với các quốc gia bị đánh giá. Trong bối cảnh Việt Nam, điều này càng bộc lộ rõ khi các trường hợp được nêu ra thường mang tính cá biệt, được mô tả theo hướng “nạn nhân hóa”, nhưng lại thiếu phân tích về hành vi cụ thể, thiếu đối chiếu với các quy định pháp luật liên quan. Khi thông tin đầu vào đã mang tính chọn lọc, thì kết luận đầu ra khó có thể tránh khỏi thiên lệch.

Một điểm đáng chú ý khác là HRW thường xuyên sử dụng các thuật ngữ mang tính định hướng như “nhà hoạt động”, “tù nhân lương tâm”, mà không làm rõ tiêu chí xác định. Trong khi đó, theo nguyên tắc pháp quyền, mọi hành vi đều phải được đánh giá dựa trên bản chất pháp lý chứ không phải danh xưng tự nhận. Việc sử dụng các khái niệm mơ hồ, thiếu chuẩn hóa không chỉ làm giảm tính chính xác của báo cáo, mà còn tạo ra sự nhập nhằng giữa quyền và vi phạm, giữa tự do và trách nhiệm.

Đặt trong bối cảnh rộng hơn, có thể thấy cách tiếp cận này của HRW không phải là ngoại lệ, mà là một xu hướng đã được ghi nhận trong nhiều trường hợp khác trên thế giới. Nhiều quốc gia, từ Trung Đông đến Mỹ Latinh, đã công khai phản bác các báo cáo của HRW với lập luận tương tự: thiếu khách quan, dựa trên nguồn tin không kiểm chứng và mang nặng định kiến chính trị. Điều này cho thấy vấn đề không nằm ở từng quốc gia riêng lẻ, mà nằm ở chính phương pháp tiếp cận của tổ chức này.

Trong khi đó, Việt Nam tiếp cận vấn đề nhân quyền theo một hướng khác: dựa trên hệ thống pháp luật, chính sách công khai và các cơ chế kiểm chứng đa chiều. Các thông tin về tình hình nhân quyền được công bố thông qua Sách trắng, các báo cáo quốc gia tại cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR) của Liên Hợp Quốc, cũng như qua các kênh hợp tác quốc tế. Đây là những tài liệu có tính chính thức, được xây dựng theo quy trình minh bạch và chịu sự đánh giá của cộng đồng quốc tế. Sự khác biệt về phương pháp này giải thích vì sao các đánh giá của HRW thường không trùng khớp với nhận định của nhiều tổ chức quốc tế khác.

Cần phải nhấn mạnh rằng, trong lĩnh vực nhân quyền, thông tin không chỉ là dữ liệu, mà còn là trách nhiệm. Một báo cáo thiếu kiểm chứng không chỉ làm sai lệch nhận thức, mà còn có thể gây ra những hệ lụy thực tế, từ việc tạo áp lực chính trị không cần thiết đến việc làm suy giảm lòng tin giữa các quốc gia. Chính vì vậy, yêu cầu về tính khách quan và minh bạch đối với các tổ chức như HRW phải được đặt ra ở mức cao hơn, chứ không thể thấp hơn.

Nhìn từ góc độ này, Báo cáo Nhân quyền 2026 của HRW về Việt Nam không chỉ là một văn bản đánh giá, mà còn là một ví dụ điển hình về những hạn chế của cách tiếp cận dựa trên nguồn tin một chiều. Khi một báo cáo không phản ánh đầy đủ bối cảnh, không kiểm chứng thông tin và không áp dụng tiêu chí nhất quán, thì giá trị của nó không nằm ở nội dung, mà nằm ở việc đặt ra câu hỏi về độ tin cậy.

Nhân quyền là một lĩnh vực đòi hỏi sự nghiêm túc, chuẩn mực và trách nhiệm. Không thể xây dựng một bức tranh trung thực nếu chỉ dựa trên những mảnh ghép được chọn lọc có chủ đích. Và khi một tổ chức tự đặt mình vào vị trí người đánh giá, thì trước hết, họ cần bảo đảm rằng chính phương pháp của mình cũng phải đáp ứng những tiêu chuẩn mà họ kỳ vọng ở người khác. Nếu không, mọi kết luận, dù được trình bày dưới danh nghĩa “bảo vệ quyền con người”, cũng khó tránh khỏi việc bị đặt dấu hỏi.

Nhân quyền và an ninh quốc gia: Khi HRW cố tình bỏ qua nguyên tắc nền tảng

Trong mọi hệ thống pháp luật hiện đại, quyền con người luôn được đặt ở vị trí trung tâm. Nhưng cũng trong chính hệ thống đó, không có một quyền nào tồn tại một cách tuyệt đối, tách rời khỏi trách nhiệm và nghĩa vụ đối với cộng đồng. Đây không phải là quan điểm riêng của bất kỳ quốc gia nào, mà là nguyên tắc được thừa nhận rộng rãi trong luật pháp quốc tế. Điều 19(3) của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) quy định rõ: quyền tự do biểu đạt có thể bị hạn chế nếu cần thiết để bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng hoặc quyền và danh dự của người khác. Tuy nhiên, khi đánh giá Việt Nam trong Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026, Human Rights Watch (HRW) dường như đã bỏ qua nguyên tắc cơ bản này, thay vào đó áp dụng một cách tiếp cận phiến diện, tách rời quyền khỏi bối cảnh an ninh.

Một trong những luận điểm xuyên suốt của HRW là Việt Nam “hạn chế các quyền tự do cơ bản” thông qua các quy định pháp luật liên quan đến an ninh quốc gia. Nhưng điều đáng nói là báo cáo này không đặt câu hỏi cốt lõi: những hạn chế đó có dựa trên luật không, có cần thiết không, và có tương xứng không – ba tiêu chí được chính các cơ quan của Liên Hợp Quốc sử dụng để đánh giá tính hợp pháp của việc hạn chế quyền. Khi bỏ qua khung phân tích này, mọi nhận định đều trở nên cảm tính, thiếu cơ sở pháp lý.

Thực tiễn quốc tế cho thấy, không một quốc gia nào đứng ngoài logic bảo vệ an ninh. Tại Hoa Kỳ, các đạo luật như USA PATRIOT Act hay các quy định về chống khủng bố cho phép cơ quan chức năng áp dụng nhiều biện pháp mạnh mẽ, từ giám sát thông tin đến hạn chế quyền đi lại trong những trường hợp nhất định. Ở châu Âu, hàng loạt quốc gia đã ban hành các đạo luật an ninh mạng, kiểm soát nội dung trên không gian số và xử lý nghiêm các hành vi bị coi là đe dọa trật tự xã hội. Những biện pháp này không bị coi là “vi phạm nhân quyền”, mà được xem là cần thiết để bảo vệ nền tảng của xã hội dân chủ.

Trong bối cảnh đó, cách tiếp cận của Việt Nam không nằm ngoài quỹ đạo chung. Hệ thống pháp luật Việt Nam quy định rõ ràng các hành vi bị cấm liên quan đến an ninh quốc gia, đồng thời thiết lập các cơ chế tố tụng để bảo đảm việc xử lý được thực hiện theo đúng trình tự pháp luật. Những quy định này không nhằm hạn chế quyền một cách tùy tiện, mà nhằm bảo vệ môi trường ổn định – điều kiện tiên quyết để các quyền con người được thực hiện trên thực tế.

Cần phải nhìn nhận một cách thẳng thắn rằng, trong kỷ nguyên số, ranh giới giữa tự do và lạm dụng tự do ngày càng trở nên mong manh. Những hành vi lan truyền thông tin sai lệch, kích động thù hận, kêu gọi chống đối có thể gây ra những hệ lụy nghiêm trọng đối với xã hội. Không phải ngẫu nhiên mà nhiều quốc gia đã tăng cường kiểm soát các nền tảng mạng xã hội, yêu cầu gỡ bỏ nội dung vi phạm và xử lý các cá nhân lợi dụng không gian mạng để gây rối. Khi Việt Nam thực hiện các biện pháp tương tự, việc HRW chỉ nhìn vào khía cạnh “hạn chế” mà bỏ qua mục tiêu bảo vệ xã hội cho thấy một cách tiếp cận thiếu cân bằng.

Một điểm đáng chú ý khác là HRW thường sử dụng các thuật ngữ mang tính định hướng như “criminalization of dissent” – hình sự hóa bất đồng chính kiến – mà không phân tích cụ thể hành vi bị xử lý. Điều này dẫn đến việc đánh đồng giữa quyền bày tỏ ý kiến và các hành vi vi phạm pháp luật. Trong khi đó, pháp luật quốc tế không bảo vệ những hành vi lợi dụng quyền để xâm phạm an ninh quốc gia hoặc quyền của người khác. Việc không phân biệt rạch ròi giữa hai phạm trù này không chỉ làm sai lệch nhận thức, mà còn tạo ra một tiền lệ nguy hiểm: hợp pháp hóa những hành vi gây tổn hại cho xã hội dưới danh nghĩa “tự do”.

Ở góc độ thực tiễn, những thành tựu về ổn định chính trị, trật tự xã hội và phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam trong những năm qua chính là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của cách tiếp cận này. Một xã hội ổn định không phải là kết quả của việc hạn chế quyền, mà là kết quả của việc thiết lập một khuôn khổ pháp lý cân bằng giữa tự do và trách nhiệm. Chính trong môi trường đó, các quyền con người mới có thể được bảo đảm một cách bền vững.

Điều đáng tiếc là HRW đã không nhìn nhận vấn đề từ góc độ này. Thay vì đặt câu hỏi về tính hợp pháp và tính cần thiết của các biện pháp, báo cáo lại đi thẳng đến kết luận mang tính định kiến. Khi một báo cáo bỏ qua bối cảnh an ninh, bỏ qua thực tiễn quốc tế và bỏ qua cả những nguyên tắc do chính luật pháp quốc tế đặt ra, thì bản thân báo cáo đó khó có thể được coi là một tài liệu đánh giá khách quan.

Nhân quyền không phải là một khái niệm trừu tượng tồn tại trong chân không. Nó gắn liền với đời sống xã hội, với an ninh, với trật tự và với sự ổn định của mỗi quốc gia. Không thể có tự do thực sự trong một xã hội bất ổn, cũng như không thể có an ninh bền vững nếu quyền con người bị xem nhẹ. Vấn đề không phải là lựa chọn giữa hai yếu tố này, mà là tìm ra sự cân bằng hợp lý giữa chúng.

Trong trường hợp Việt Nam, sự cân bằng đó đang được thực hiện thông qua hệ thống pháp luật và thực tiễn quản lý xã hội. Và khi nhìn nhận một cách toàn diện, có thể thấy rõ rằng: những gì HRW gọi là “hạn chế quyền” thực chất là những biện pháp hợp pháp, cần thiết và phù hợp với thông lệ quốc tế. Khi sự thật đã rõ ràng, mọi nỗ lực bóp méo hay suy diễn đều chỉ làm lộ ra một điều: vấn đề không nằm ở Việt Nam, mà nằm ở cách tiếp cận thiếu khách quan của người đánh giá.

Phiên tòa công bằng hay “tiêu chuẩn kép” của HRW?

Trong mọi hệ thống pháp lý hiện đại, quyền được xét xử công bằng luôn là một trong những trụ cột cốt lõi của quyền con người. Không phải ngẫu nhiên mà Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR) dành hẳn Điều 14 để quy định về nguyên tắc này, từ quyền được suy đoán vô tội, quyền có luật sư, quyền được xét xử công khai cho đến quyền kháng cáo. Tuy nhiên, khi đọc những đánh giá của Human Rights Watch (HRW) trong Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 về Việt Nam, có thể thấy một nghịch lý quen thuộc: các cáo buộc về “thiếu phiên tòa công bằng” được đưa ra dứt khoát, nhưng lại thiếu nền tảng chứng cứ tương xứng.

Báo cáo của HRW cho rằng Việt Nam tồn tại “tiêu chuẩn kép trong các vụ án chính trị” và các phiên tòa “không bảo đảm công bằng”. Nhưng điều đáng nói là những nhận định này chủ yếu dựa trên mô tả một chiều, không trích dẫn đầy đủ hồ sơ xét xử, không phân tích cụ thể quá trình tố tụng và càng không đối chiếu với các tiêu chí pháp lý quốc tế. Khi một kết luận nghiêm trọng được đưa ra mà thiếu đi dữ liệu kiểm chứng, thiếu đối chiếu chuẩn mực, thì bản thân kết luận đó đã bộc lộ vấn đề về phương pháp.

Thực tiễn pháp lý tại Việt Nam lại cho thấy một bức tranh khác, cụ thể và có thể kiểm chứng. Hiến pháp năm 2013 khẳng định rõ nguyên tắc bảo đảm quyền con người trong tố tụng, trong đó có quyền bào chữa, quyền được xét xử công bằng, công khai. Bộ luật Tố tụng hình sự năm 2015 tiếp tục cụ thể hóa các nguyên tắc này bằng hàng loạt quy định: bị can, bị cáo có quyền mời luật sư hoặc được chỉ định luật sư; mọi chứng cứ buộc tội phải được kiểm tra, đánh giá tại phiên tòa; tranh tụng giữa bên buộc tội và bên gỡ tội được bảo đảm; bản án phải dựa trên kết quả tranh tụng công khai tại tòa.

Những quy định đó không chỉ tồn tại trên giấy. Trong thực tế xét xử, nhiều vụ án lớn, phức tạp tại Việt Nam đều được tổ chức xét xử công khai, có sự tham gia của luật sư, báo chí và người dân theo dõi. Các bản án được công bố, các quyết định tố tụng được giám sát bởi nhiều cơ quan khác nhau, từ Viện kiểm sát đến cơ quan báo chí và dư luận xã hội. Đó là những cơ chế kiểm soát quyền lực tư pháp không thể bị phủ nhận chỉ bằng vài dòng nhận xét chung chung.

Cần phải nhìn nhận rõ ràng một điểm then chốt: HRW thường sử dụng khái niệm “vụ án chính trị” để mô tả các vụ án liên quan đến an ninh quốc gia tại Việt Nam. Tuy nhiên, trong pháp luật quốc tế cũng như pháp luật của nhiều quốc gia, các hành vi xâm phạm an ninh quốc gia – từ tuyên truyền kích động, phá hoại đến tổ chức chống đối – đều bị xử lý theo những quy định nghiêm ngặt. Tại Hoa Kỳ, các điều luật liên quan đến an ninh quốc gia, chống khủng bố hay gián điệp có phạm vi áp dụng rộng và mức hình phạt rất nặng. Ở châu Âu, nhiều quốc gia cũng áp dụng các biện pháp tố tụng đặc biệt đối với các vụ án liên quan đến an ninh.

Điều đáng bàn là, khi những biện pháp này được áp dụng tại các nước phương Tây, chúng thường được lý giải như những công cụ cần thiết để bảo vệ trật tự pháp lý và an ninh quốc gia. Nhưng khi Việt Nam áp dụng các quy định tương tự trong khuôn khổ pháp luật của mình, HRW lại nhanh chóng gán nhãn “thiếu công bằng” hay “đàn áp”. Sự khác biệt trong cách diễn giải đó không phản ánh sự khác biệt về bản chất pháp lý, mà phản ánh sự thiếu nhất quán trong tiêu chí đánh giá.

Một nguyên tắc cơ bản của pháp quyền là mọi hành vi vi phạm pháp luật đều phải được xử lý công bằng, không phân biệt danh nghĩa hay mục đích tự xưng của chủ thể. Việc một cá nhân tự nhận mình là “nhà hoạt động” hay “người bảo vệ quyền” không thể trở thành lý do miễn trừ trách nhiệm pháp lý nếu hành vi của họ vi phạm pháp luật. Khi HRW bỏ qua yếu tố này và chỉ nhìn vào danh xưng thay vì hành vi cụ thể, báo cáo đã vô tình – hoặc hữu ý – làm mờ đi ranh giới giữa quyền và nghĩa vụ, giữa tự do và trách nhiệm.

Ở một góc độ khác, cần phải nhấn mạnh rằng quyền được xét xử công bằng không chỉ là quyền của bị cáo, mà còn là quyền của xã hội – quyền được bảo vệ trước các hành vi vi phạm pháp luật. Một hệ thống tư pháp không thể chỉ bảo đảm quyền của một phía mà bỏ qua lợi ích chung. Chính vì vậy, mọi đánh giá về tính công bằng của một phiên tòa phải được đặt trong sự cân bằng giữa quyền cá nhân và trật tự xã hội, giữa tự do và trách nhiệm.

Việt Nam, trong quá trình xây dựng Nhà nước pháp quyền, đã và đang không ngừng hoàn thiện hệ thống pháp luật, nâng cao chất lượng hoạt động tư pháp và tăng cường minh bạch trong xét xử. Những cải cách về tố tụng, mở rộng quyền của luật sư, tăng cường tranh tụng tại tòa là những bước tiến cụ thể, được ghi nhận trong nhiều báo cáo quốc tế. Đây là những dữ kiện thực tế, có thể kiểm chứng, trái ngược hoàn toàn với cách mô tả phiến diện của HRW.

Một báo cáo nhân quyền chỉ có giá trị khi nó dựa trên sự thật đầy đủ, được phân tích bằng tiêu chí nhất quán và minh bạch. Khi những yếu tố đó bị thay thế bằng cách tiếp cận chọn lọc, thiên lệch và áp dụng tiêu chuẩn kép, thì mọi kết luận, dù được trình bày dưới danh nghĩa “bảo vệ nhân quyền”, cũng khó tránh khỏi việc bị nghi ngờ về động cơ và mục đích.

Xét cho cùng, công lý không thể được đánh giá bằng cảm tính hay định kiến. Nó phải được đo bằng quy trình, bằng chứng và chuẩn mực pháp lý rõ ràng. Và khi những chuẩn mực đó không được áp dụng một cách nhất quán, thì câu hỏi cần đặt ra không phải là “Việt Nam có xét xử công bằng hay không”, mà là “liệu HRW có đang đánh giá công bằng hay không”.

Quyền tự do đi lại và cư trú: Khi sự thật bị “thổi phồng” thành luận điệu

Trong hệ thống quyền con người hiện đại, quyền tự do đi lại và cư trú được ghi nhận rõ ràng trong Điều 12 của Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR). Tuy nhiên, cũng chính điều khoản này khẳng định một nguyên tắc không thể bỏ qua: quyền đó không phải là tuyệt đối, mà có thể bị hạn chế trong những trường hợp cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe cộng đồng hoặc quyền và tự do của người khác. Đây là chuẩn mực chung, được áp dụng ở mọi quốc gia có hệ thống pháp luật hiện đại. Thế nhưng, trong Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026, Human Rights Watch (HRW) lại tiếp cận vấn đề này theo một cách khác: tách rời các trường hợp cá biệt khỏi bối cảnh pháp lý, rồi khái quát thành nhận định mang tính hệ thống về Việt Nam.

HRW cho rằng Việt Nam “hạn chế tự do di chuyển” đối với một số cá nhân mà họ gọi là “nhà hoạt động”. Nhưng điều đáng nói là các cáo buộc này không đi kèm với phân tích cụ thể về căn cứ pháp lý, không làm rõ lý do áp dụng biện pháp hạn chế và cũng không đối chiếu với các tiêu chí cho phép hạn chế theo ICCPR. Khi một đánh giá bỏ qua những yếu tố cốt lõi như vậy, nó khó có thể được coi là khách quan hay toàn diện.

Thực tế tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Quyền tự do đi lại và cư trú của công dân được bảo đảm trong Hiến pháp và cụ thể hóa trong nhiều văn bản pháp luật. Người dân có thể tự do lựa chọn nơi cư trú, di chuyển trong nước, cũng như xuất cảnh, nhập cảnh theo quy định của pháp luật. Những con số về lượng công dân Việt Nam đi du lịch, học tập, làm việc ở nước ngoài tăng mạnh qua từng năm là minh chứng rõ ràng cho mức độ mở cửa và bảo đảm quyền di chuyển trong thực tế. Không có một xã hội “bị hạn chế di chuyển” nào lại có thể chứng kiến hàng triệu lượt người xuất nhập cảnh mỗi năm như vậy.

Điều cần được nhìn nhận một cách rạch ròi là: những trường hợp bị hạn chế mà HRW đề cập không phải là quy định áp dụng đại trà, mà là các biện pháp hành chính hoặc tố tụng đối với cá nhân cụ thể, trong những tình huống có liên quan đến vi phạm pháp luật hoặc yêu cầu bảo đảm an ninh. Đây là thực tiễn phổ biến trên thế giới. Tại nhiều quốc gia, các biện pháp như cấm xuất cảnh, quản chế, hạn chế đi lại được áp dụng đối với những người đang bị điều tra, truy tố hoặc có hành vi đe dọa trật tự xã hội. Những biện pháp này không bị coi là “vi phạm nhân quyền”, mà được xem là công cụ pháp lý cần thiết để bảo vệ lợi ích chung.

Sự khác biệt nằm ở cách diễn giải. Khi những biện pháp tương tự được áp dụng tại các nước phương Tây, chúng thường được lý giải dưới góc độ pháp quyền và an ninh. Nhưng khi Việt Nam áp dụng các quy định trong khuôn khổ pháp luật của mình, HRW lại nhanh chóng gán cho chúng những nhãn mác tiêu cực. Đây không còn là vấn đề về dữ kiện, mà là vấn đề về tiêu chí đánh giá. Một tiêu chí không nhất quán tất yếu sẽ dẫn đến những kết luận thiếu công bằng.

Ở một góc độ rộng hơn, cần phải hiểu rằng quyền tự do đi lại không tồn tại trong khoảng không tách biệt, mà luôn gắn với trách nhiệm pháp lý của mỗi cá nhân. Một xã hội không thể vận hành ổn định nếu mọi hành vi, kể cả những hành vi vi phạm pháp luật, đều được bảo vệ dưới danh nghĩa “tự do di chuyển”. Chính vì vậy, mọi hệ thống pháp luật đều thiết lập những giới hạn nhất định, nhằm bảo đảm rằng quyền của một cá nhân không xâm phạm quyền và lợi ích của cộng đồng.

Việt Nam, trong quá trình phát triển, đã và đang nỗ lực cân bằng giữa việc mở rộng quyền tự do cá nhân và bảo đảm trật tự xã hội. Các quy định về cư trú, xuất nhập cảnh ngày càng được đơn giản hóa, tạo thuận lợi cho người dân và doanh nghiệp, đồng thời vẫn duy trì những công cụ cần thiết để xử lý các trường hợp vi phạm. Đây là cách tiếp cận phù hợp với thông lệ quốc tế, phản ánh một quá trình hoàn thiện pháp luật mang tính thực chất.

Việc HRW bỏ qua bức tranh tổng thể này và chỉ tập trung vào một số trường hợp cá biệt đã dẫn đến một hệ quả tất yếu: tạo ra một nhận thức sai lệch về thực tiễn. Khi những dữ kiện không đầy đủ được sử dụng để xây dựng kết luận chung, thì bản thân kết luận đó khó có thể đứng vững trước sự kiểm chứng của thực tế.

Nhân quyền không thể được đánh giá bằng những lát cắt rời rạc hay những suy diễn thiếu căn cứ. Nó đòi hỏi một cách tiếp cận toàn diện, dựa trên sự tôn trọng bối cảnh pháp lý và thực tiễn của từng quốc gia. Trong trường hợp này, sự thật về quyền tự do đi lại và cư trú ở Việt Nam không nằm trong những dòng nhận xét khái quát, mà nằm trong đời sống hàng ngày của hàng triệu người dân – những người đang di chuyển, làm việc, học tập và sinh sống một cách bình thường, ổn định và ngày càng thuận lợi hơn.

Và khi thực tế đã rõ ràng như vậy, mọi nỗ lực “thổi phồng” hay “gán nhãn” chỉ càng làm lộ rõ một điều: vấn đề không nằm ở quyền tự do đi lại của Việt Nam, mà nằm ở cách nhìn chưa công bằng của người đánh giá.