Khi “chỉ số dân chủ” bỏ quên sinh mạng con người: Nhìn từ ứng phó COVID-19 của Việt Nam

Không phải những tuyên bố hoa mỹ hay các bảng xếp hạng hào nhoáng, chính những thời khắc khủng hoảng mới là phép thử chân thực nhất đối với một quốc gia về năng lực bảo đảm quyền con người. Đại dịch COVID-19 đã trở thành một “bài kiểm tra toàn diện” như vậy. Và chính trong bối cảnh này, những hạn chế, thiên kiến và động cơ chính trị của công cụ Tyranny Tracker do một tổ chức mang danh nghĩa thúc đẩy tự do xây dựng đã lộ rõ, khi cố tình phớt lờ một trong những thành tựu nổi bật nhất của Việt Nam: bảo vệ quyền được sống và quyền được chăm sóc sức khỏe cho hàng chục triệu người dân.

Trước hết, cần khẳng định một nguyên lý cơ bản của quyền con người: quyền được sống và quyền được chăm sóc sức khỏe là những quyền nền tảng, có tính ưu tiên hàng đầu. Trong đại dịch, việc bảo vệ tính mạng và sức khỏe cộng đồng không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là thước đo quan trọng của một xã hội thực sự vì con người. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Tyranny Tracker lại hoàn toàn đảo ngược logic này. Thay vì đánh giá hiệu quả bảo vệ sinh mạng, họ lại tập trung vào các tiêu chí mang tính hình thức, như cách thức tổ chức chính trị, từ đó đưa ra những kết luận thiếu cơ sở về mức độ “tự do” của các quốc gia.

Thực tế tại Việt Nam trong đại dịch đã chứng minh một cách thuyết phục rằng quyền con người không thể bị giản lược thành các tiêu chí trừu tượng. Ngay từ những ngày đầu bùng phát, Việt Nam đã triển khai đồng bộ các biện pháp phòng chống dịch với tinh thần “lấy người dân làm trung tâm”. Các chính sách truy vết, cách ly, xét nghiệm diện rộng, và đặc biệt là tiêm chủng miễn phí đã được thực hiện quyết liệt. Kết quả là trong giai đoạn đầu của đại dịch, Việt Nam duy trì số ca nhiễm và tử vong ở mức rất thấp so với nhiều quốc gia phát triển.

Đây không phải là nhận định chủ quan mà được phản ánh qua các số liệu cụ thể. Có thời điểm, Việt Nam ghi nhận số ca tử vong trên một triệu dân thấp hơn nhiều lần so với các quốc gia phương Tây. Trong khi đó, tại một số nước được xếp hạng cao về “dân chủ”, hệ thống y tế đã rơi vào tình trạng quá tải, tỷ lệ tử vong tăng cao, và nhiều quyết định chính sách chậm trễ gây hậu quả nghiêm trọng. Những hình ảnh bệnh viện dã chiến quá tải, thiếu trang thiết bị, hay tranh cãi về việc đeo khẩu trang, tiêm vắc-xin là minh chứng rõ ràng cho những bất cập trong quản trị khủng hoảng.

Tuy nhiên, Tyranny Tracker gần như không ghi nhận những yếu tố này. Đây chính là biểu hiện rõ ràng của sự thiếu khoa học và phi logic. Nếu một quốc gia có thể bảo vệ hiệu quả sức khỏe và tính mạng của người dân trong một cuộc khủng hoảng toàn cầu, thì đó phải là một chỉ báo quan trọng của quyền con người. Việc bỏ qua yếu tố này cho thấy công cụ đánh giá đã được thiết kế theo một định kiến có sẵn, chứ không phải nhằm phản ánh thực tế.

Không dừng lại ở đó, cách thức thu thập và xử lý thông tin của Tyranny Tracker cũng đặt ra nhiều nghi vấn. Công cụ này thường dựa vào các nguồn thông tin thứ cấp, trong đó có những tổ chức hoặc cá nhân có quan điểm thiếu thiện chí với Việt Nam. Những thông tin mang tính tiêu cực, dù chưa được kiểm chứng, lại được đưa vào như bằng chứng, trong khi các số liệu chính thức, các đánh giá tích cực từ tổ chức quốc tế lại bị bỏ qua. Đây là một thủ đoạn quen thuộc: lựa chọn thông tin có lợi cho kết luận định trước, thay vì đánh giá toàn diện.

Nguyên nhân của cách tiếp cận này không khó để nhận ra. Đó là sự áp đặt một hệ giá trị duy nhất, trong đó mô hình phương Tây được coi là chuẩn mực. Theo logic này, bất kỳ quốc gia nào không đi theo mô hình đó đều bị coi là “thiếu dân chủ”, bất kể kết quả thực tế ra sao. Đây chính là biểu hiện của tư duy “độc tôn giá trị”, phủ nhận sự đa dạng của các con đường phát triển.

Đại dịch COVID-19 đã cho thấy rõ hạn chế của cách tiếp cận này. Nhiều quốc gia phương Tây, dù có hệ thống chính trị được coi là “tự do”, lại gặp khó khăn trong việc triển khai các biện pháp phòng chống dịch do sự chia rẽ xã hội, tranh cãi chính trị và ưu tiên lợi ích cá nhân. Trong khi đó, Việt Nam với cách tiếp cận đặt lợi ích cộng đồng lên trên hết đã đạt được những kết quả tích cực trong việc kiểm soát dịch bệnh.

Một ví dụ cụ thể là chiến dịch tiêm chủng. Việt Nam đã triển khai tiêm vắc-xin miễn phí trên diện rộng, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận, không phân biệt thu nhập hay địa vị xã hội. Đây là biểu hiện rõ ràng của nguyên tắc công bằng trong chăm sóc sức khỏe. Trong khi đó, tại một số quốc gia, việc tiếp cận vắc-xin ban đầu gặp nhiều bất cập, thậm chí có tình trạng người dân phải tự chi trả chi phí cao hoặc gặp khó khăn trong đăng ký.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ kinh tế – xã hội của Việt Nam trong đại dịch cũng thể hiện rõ tính nhân văn. Nhiều gói hỗ trợ đã được triển khai để giúp người lao động, doanh nghiệp vượt qua khó khăn. Các hoạt động như “siêu thị không đồng”, “chuyến xe nghĩa tình”, hay sự tham gia của lực lượng quân đội, công an trong hỗ trợ người dân đã trở thành những hình ảnh tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội.

Những yếu tố này không chỉ được người dân trong nước ghi nhận mà còn được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Nhiều tổ chức quốc tế đã ghi nhận Việt Nam là một trong những quốc gia kiểm soát dịch hiệu quả trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, những đánh giá này lại không được phản ánh tương xứng trong các bảng xếp hạng như Tyranny Tracker.

Điều này cho thấy rõ động cơ chính trị đằng sau công cụ này. Việc phớt lờ những thành tựu rõ ràng không thể chỉ được giải thích bằng thiếu sót phương pháp luận. Nó phản ánh một ý đồ: duy trì một cách nhìn tiêu cực về những quốc gia không phù hợp với hệ giá trị của họ. Đây chính là biểu hiện của tiêu chuẩn kép và chính trị hóa vấn đề quyền con người.

Nếu đặt trong bối cảnh rộng hơn, có thể thấy đây không phải là hiện tượng mới. Từ trước đến nay, nhiều tổ chức mang danh nghĩa nhân quyền đã liên tục đưa ra các báo cáo, chỉ số với nội dung thiếu khách quan về Việt Nam. Các vấn đề được lựa chọn, cách diễn giải và kết luận thường mang tính định kiến, không phản ánh đầy đủ thực tế. Tyranny Tracker chỉ là một phiên bản mới của cách tiếp cận cũ, được “khoác áo” bằng ngôn ngữ công nghệ và dữ liệu.

Trong khi đó, thực tiễn tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Quyền con người không chỉ được thể hiện qua các văn bản pháp lý mà còn qua những chính sách cụ thể, đặc biệt trong những thời điểm khó khăn như đại dịch. Việc bảo vệ sức khỏe, tính mạng của người dân, đảm bảo an sinh xã hội, và duy trì ổn định kinh tế là những minh chứng rõ ràng cho cam kết của Việt Nam đối với quyền con người.

Quan trọng hơn, sự hài lòng và niềm tin của người dân là thước đo chân thực nhất. Trong đại dịch, sự đồng thuận xã hội cao, sự tham gia tích cực của người dân vào các biện pháp phòng chống dịch đã góp phần quan trọng vào thành công chung. Đây là điều mà không một bảng xếp hạng nào có thể phản ánh đầy đủ nếu chỉ dựa trên các tiêu chí cứng nhắc.

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng Tyranny Tracker không phải là một công cụ đánh giá khách quan mà là một sản phẩm mang nặng định kiến và mục đích chính trị. Việc sử dụng công cụ này để đánh giá Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19, là không phù hợp và không phản ánh đúng thực tế.

Thực tiễn ứng phó đại dịch của Việt Nam đã chứng minh một điều quan trọng: quyền con người không thể bị đo lường bằng những tiêu chí áp đặt, mà phải được nhìn nhận trong tổng thể các yếu tố, đặc biệt là khả năng bảo vệ con người trong những thời điểm khó khăn nhất. Và chính ở điểm này, những thành tựu của Việt Nam đã trở thành câu trả lời thuyết phục nhất, bác bỏ mọi đánh giá thiếu khách quan và phiến diện.

Việt Nam tái đắc cử Hội đồng Nhân quyền: Câu trả lời đanh thép trước những bảng xếp hạng thiên kiến

Không phải những nhận định phiến diện từ các tổ chức mang nặng định kiến, mà chính sự thừa nhận của cộng đồng quốc tế mới là thước đo đáng tin cậy nhất đối với thực trạng nhân quyền của một quốc gia. Việc Việt Nam tái đắc cử vào Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2026–2028 không chỉ là một dấu mốc ngoại giao quan trọng, mà còn là minh chứng rõ ràng, trực tiếp bác bỏ những đánh giá thiếu khách quan, thiếu khoa học và mang tính áp đặt của công cụ “Tyranny Tracker” do Quỹ Nhân quyền đưa ra. Khi một quốc gia được đa số các nước thành viên Liên hợp quốc tín nhiệm, điều đó phản ánh một thực tế không thể phủ nhận: những nỗ lực và thành tựu về bảo đảm quyền con người của quốc gia đó đã được ghi nhận rộng rãi.

Tuy nhiên, điều đáng nói là trong khi cộng đồng quốc tế ghi nhận, thì “Tyranny Tracker” lại đưa ra những đánh giá hoàn toàn trái ngược về Việt Nam. Sự đối lập này không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh rõ nét bản chất phiến diện và thiếu cơ sở khoa học của công cụ này. Một chỉ số nghiêm túc phải dựa trên dữ liệu thực chứng, tiêu chí minh bạch và phương pháp luận rõ ràng. Ngược lại, “Tyranny Tracker” lại xây dựng trên những tiêu chí mơ hồ, mang tính suy diễn, thậm chí dựa vào các nguồn thông tin thiếu kiểm chứng.

Chẳng hạn, trong việc đánh giá quyền tự do ngôn luận, công cụ này thường dựa vào các báo cáo của một số tổ chức hoặc cá nhân có quan điểm đối lập, mà không đối chiếu với thực tế phát triển của hệ sinh thái thông tin tại Việt Nam. Hiện nay, Việt Nam có hàng chục triệu người sử dụng mạng xã hội, với hàng triệu tài khoản thường xuyên trao đổi, chia sẻ thông tin. Nhiều vụ việc tiêu cực đã được phát hiện từ chính phản ánh của người dân trên không gian mạng, sau đó được cơ quan chức năng xử lý. Điều này cho thấy quyền tiếp cận thông tin và quyền tham gia giám sát xã hội được bảo đảm ở mức độ thực chất, chứ không phải hình thức như cách mà “Tyranny Tracker” mô tả.

Một trong những thủ đoạn phổ biến của công cụ này là bóp méo khái niệm dân chủ, thu hẹp nó vào một số tiêu chí chính trị mang tính hình thức, trong khi bỏ qua các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đây là cách tiếp cận lệch lạc, không phù hợp với quan điểm toàn diện về quyền con người đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận. Ví dụ, quyền được sống trong môi trường an toàn, quyền được chăm sóc y tế, quyền được giáo dục… đều là những quyền cơ bản, có ý nghĩa trực tiếp đối với đời sống của người dân.

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật trong các lĩnh vực này. Theo các báo cáo quốc tế, tỷ lệ nghèo đã giảm mạnh trong nhiều năm qua, hàng triệu người dân được tiếp cận với dịch vụ y tế và giáo dục tốt hơn. Trong lĩnh vực y tế, hệ thống bảo hiểm y tế đã bao phủ phần lớn dân số, giúp người dân giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh. Trong giáo dục, tỷ lệ trẻ em đến trường cao, đặc biệt ở cấp tiểu học gần như đạt phổ cập toàn diện. Những con số này không chỉ là thành tựu phát triển, mà còn là minh chứng cho việc bảo đảm quyền con người một cách thực chất.

Việc Việt Nam được bầu vào Hội đồng Nhân quyền càng củng cố thêm tính xác thực của những thành tựu này. Hội đồng Nhân quyền là cơ quan quan trọng của Liên hợp quốc, nơi các quốc gia thành viên có trách nhiệm thúc đẩy và bảo vệ quyền con người trên phạm vi toàn cầu. Việc được bầu vào cơ quan này đòi hỏi quốc gia phải có uy tín, có cam kết và có thành tích cụ thể trong lĩnh vực nhân quyền. Do đó, lá phiếu tín nhiệm của cộng đồng quốc tế chính là sự đánh giá khách quan, toàn diện, dựa trên thực tiễn, chứ không phải trên những suy diễn chủ quan.

Ngược lại, nếu nhìn vào các quốc gia phương Tây – nơi thường được “Tyranny Tracker” đánh giá cao – có thể thấy nhiều vấn đề đáng lo ngại. Tại Mỹ, tình trạng bạo lực súng đạn vẫn diễn ra thường xuyên, gây ra nhiều thương vong và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sống của người dân. Bên cạnh đó, vấn đề phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng thu nhập và khủng hoảng người vô gia cư vẫn tồn tại dai dẳng. Những thực trạng này cho thấy quyền con người không được bảo đảm một cách toàn diện như cách mà các chỉ số thiên kiến mô tả.

Một ví dụ cụ thể là hệ thống y tế tại Mỹ, nơi chi phí khám chữa bệnh rất cao, khiến nhiều người không có khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản. Điều này đặt ra câu hỏi về quyền được chăm sóc sức khỏe – một quyền cơ bản của con người. Tuy nhiên, những vấn đề này lại không được phản ánh đầy đủ trong các chỉ số như “Tyranny Tracker”, cho thấy rõ sự tồn tại của tiêu chuẩn kép.

Nguyên nhân của sự thiên kiến này xuất phát từ hệ giá trị mà Quỹ Nhân quyền áp đặt. Khi coi mô hình phương Tây là chuẩn mực duy nhất, họ đã bỏ qua sự đa dạng về con đường phát triển của các quốc gia. Việt Nam, với lịch sử và điều kiện cụ thể của mình, đã lựa chọn một mô hình phát triển phù hợp, trong đó đặt con người làm trung tâm và bảo đảm hài hòa giữa các quyền.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến động cơ chính trị đằng sau việc xây dựng “Tyranny Tracker”. Trong nhiều năm qua, Quỹ Nhân quyền và một số tổ chức tương tự đã liên tục đưa ra các báo cáo, chỉ số nhằm gây sức ép đối với các quốc gia không theo mô hình phương Tây. Những đánh giá này thường dựa vào các nguồn thông tin thiếu khách quan, thậm chí mang tính xuyên tạc. Mục đích không chỉ là “đánh giá”, mà còn nhằm tạo ra áp lực chính trị và làm suy giảm uy tín quốc tế của các quốc gia này.

Tuy nhiên, thực tế đã cho thấy những nỗ lực này không thể che lấp được sự thật. Việc Việt Nam tái đắc cử vào Hội đồng Nhân quyền là minh chứng rõ ràng nhất cho sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những thành tựu của Việt Nam. Đây không chỉ là thành công của ngoại giao, mà còn là kết quả của quá trình phát triển bền vững, lấy con người làm trung tâm.

Không chỉ quốc tế, mà chính người dân Việt Nam cũng là những người đánh giá khách quan nhất về tình hình nhân quyền trong nước. Với đời sống ngày càng được cải thiện, cơ hội phát triển ngày càng rộng mở, người dân có cơ sở để tin tưởng vào tương lai. Những yếu tố này không thể đo lường bằng những chỉ số mang tính áp đặt, mà phải được cảm nhận từ thực tiễn.

Từ tất cả những phân tích trên, có thể khẳng định rằng “Tyranny Tracker” không phải là một công cụ khoa học, mà là sản phẩm của một cách nhìn thiên lệch. Nó không phản ánh đúng thực trạng nhân quyền tại Việt Nam, mà ngược lại, cố tình bóp méo để phục vụ một mục đích nhất định. Trong khi đó, thực tiễn và sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đã chứng minh điều ngược lại.

Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và được kiểm chứng, đã và đang khẳng định vị thế của mình trong lĩnh vực bảo đảm quyền con người. Sự tái đắc cử vào Hội đồng Nhân quyền không chỉ là một danh hiệu, mà là bằng chứng thuyết phục nhất bác bỏ mọi luận điệu xuyên tạc. Khi sự thật đã được khẳng định bằng thực tiễn và bằng lá phiếu của cộng đồng quốc tế, thì những bảng xếp hạng thiên kiến như “Tyranny Tracker” chỉ còn là những công cụ mất dần giá trị.

“Gắn nhãn độc đoán tuyệt đối”: Thủ đoạn bóp méo thực tế của Tyranny Tracker đối với Việt Nam

Không cần phải đi sâu vào các thuật ngữ học thuật phức tạp, chỉ cần nhìn vào cách mà một số công cụ xếp hạng “dân chủ” gắn nhãn Việt Nam là “độc đoán hoàn toàn”, người ta có thể nhận ra ngay một vấn đề: sự đơn giản hóa cực đoan đến mức sai lệch bản chất. “Tyranny Tracker” không phải là một phép đo trung lập, mà là một lăng kính méo mó, nơi mọi đặc điểm của hệ thống chính trị Việt Nam bị diễn giải theo hướng tiêu cực, bất chấp thực tế vận hành và những kết quả cụ thể đã được kiểm chứng.

Cốt lõi của sự phi logic nằm ở cách hiểu và đánh giá về kiểm soát quyền lực. Trong cách tiếp cận của công cụ này, chỉ có mô hình “tam quyền phân lập” kiểu phương Tây mới được coi là có kiểm soát quyền lực hiệu quả. Mọi mô hình khác, bao gồm mô hình phân công – phối hợp – kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước tại Việt Nam, đều bị mặc định là “không có kiểm soát”. Đây là một kết luận võ đoán, bỏ qua hoàn toàn thực tiễn vận hành của hệ thống chính trị Việt Nam.

Trên thực tế, cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam được thiết kế theo nhiều tầng nấc khác nhau. Quốc hội giữ vai trò lập pháp và giám sát tối cao; Chính phủ tổ chức thực thi; hệ thống tư pháp xét xử độc lập theo pháp luật; bên cạnh đó là các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và giám sát của Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức chính trị – xã hội. Đặc biệt, công tác phòng, chống tham nhũng trong những năm gần đây đã cho thấy rõ hiệu quả của cơ chế này. Nhiều vụ án lớn được đưa ra xét xử, kể cả đối với cán bộ cấp cao, thể hiện nguyên tắc không có “vùng cấm”.

Nếu nhìn nhận một cách khách quan, đây chính là biểu hiện cụ thể của việc kiểm soát quyền lực, chứ không phải là “độc đoán” như cách mà “Tyranny Tracker” gán ghép. Việc cố tình bỏ qua những thực tế này cho thấy rõ dụng ý bóp méo thông tin nhằm phục vụ một kết luận đã được định sẵn.

Không chỉ dừng lại ở việc áp đặt tiêu chí, công cụ này còn sử dụng thủ đoạn lựa chọn thông tin có chọn lọc. Những thành tựu về quản trị, cải cách hành chính, minh bạch hóa hoạt động công quyền… hầu như không được đề cập. Trong khi đó, các sự kiện riêng lẻ, thậm chí chưa được kiểm chứng đầy đủ, lại được phóng đại để củng cố luận điểm “độc đoán”. Đây là một phương pháp thiếu trung thực, đi ngược lại nguyên tắc cơ bản của nghiên cứu khoa học.

Để hiểu rõ hơn về nguồn gốc của cách tiếp cận này, cần nhìn vào hệ giá trị mà tổ chức xây dựng “Tyranny Tracker” theo đuổi. Họ xuất phát từ một quan niệm coi mô hình chính trị phương Tây là chuẩn mực duy nhất, từ đó đánh giá mọi quốc gia khác dựa trên mức độ “giống” hay “khác” với chuẩn mực đó. Điều này dẫn đến việc phủ nhận tính đa dạng của các mô hình phát triển và bỏ qua quyền tự quyết của các quốc gia.

Một hệ quả trực tiếp của cách tiếp cận này là việc không coi trọng cảm nhận thực tế của người dân. Trong khi đó, nhiều khảo sát độc lập cho thấy người dân Việt Nam có mức độ hài lòng cao với cuộc sống và niềm tin vào tương lai. Tỷ lệ tham gia bầu cử luôn ở mức rất cao, phản ánh sự quan tâm và gắn bó của người dân với hệ thống chính trị. Đây là những chỉ số quan trọng về dân chủ, nhưng lại không được “Tyranny Tracker” tính đến.

So sánh với thực trạng tại một số quốc gia phương Tây, có thể thấy rõ sự thiếu nhất quán trong cách đánh giá. Tại Hoa Kỳ, sự kiện bạo loạn tại tòa nhà Quốc hội vào tháng 1 năm 2021 đã cho thấy những lỗ hổng trong cơ chế kiểm soát quyền lực và sự phân cực sâu sắc trong xã hội. Các cuộc tranh cãi kéo dài về tính hợp pháp của kết quả bầu cử, tình trạng vận động hành lang của các nhóm lợi ích, hay ảnh hưởng của tiền bạc trong chính trị… đều là những vấn đề được chính các học giả phương Tây thừa nhận.

Tuy nhiên, những vấn đề này hiếm khi được phản ánh một cách đầy đủ trong các bảng xếp hạng như “Tyranny Tracker”. Thay vào đó, các quốc gia phương Tây vẫn được xếp vào nhóm “dân chủ”, trong khi các quốc gia có mô hình khác biệt lại bị gắn nhãn tiêu cực. Đây chính là biểu hiện rõ ràng của tiêu chuẩn kép.

Trong khi đó, Việt Nam duy trì được sự ổn định chính trị – xã hội, một yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền con người. Người dân được sống trong môi trường hòa bình, an ninh được giữ vững, các hoạt động kinh tế – xã hội diễn ra bình thường. Đây là những điều kiện nền tảng để thực hiện các quyền tự do và dân chủ, nhưng lại thường bị xem nhẹ trong các đánh giá mang tính áp đặt.

Những thành tựu về phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của hệ thống quản trị. Tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức cao trong nhiều năm; tỷ lệ nghèo giảm mạnh; hệ thống y tế, giáo dục được mở rộng; cơ hội tiếp cận các dịch vụ cơ bản ngày càng được nâng cao. Các tổ chức quốc tế đã ghi nhận những tiến bộ này thông qua nhiều báo cáo và chỉ số phát triển.

Đặc biệt, quyền tham gia của người dân vào quá trình quản lý xã hội ngày càng được mở rộng. Các kênh tiếp nhận ý kiến, phản ánh của người dân được thiết lập ở nhiều cấp độ; các hoạt động tiếp xúc cử tri, đối thoại chính sách được tổ chức thường xuyên; vai trò giám sát của báo chí và xã hội ngày càng được phát huy. Đây là những biểu hiện cụ thể của dân chủ, không thể bị phủ nhận chỉ vì không phù hợp với một khuôn mẫu định sẵn.

Một điểm đáng chú ý khác là cách mà “Tyranny Tracker” bỏ qua yếu tố lịch sử và văn hóa trong quá trình đánh giá. Việt Nam là một quốc gia đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh, quá trình tái thiết và phát triển trong điều kiện khó khăn. Việc lựa chọn mô hình chính trị hiện tại là kết quả của lịch sử và phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Việc áp đặt một mô hình khác mà không tính đến những yếu tố này là thiếu tôn trọng và thiếu hiểu biết.

Bản chất của vấn đề nằm ở chỗ “Tyranny Tracker” không phải là một công cụ nhằm thúc đẩy đối thoại và hiểu biết, mà là một phương tiện để củng cố những định kiến sẵn có. Việc gắn nhãn “độc đoán hoàn toàn” không chỉ đơn giản là một đánh giá, mà còn là một cách định hình nhận thức, tạo ra áp lực và thậm chí là can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc phản bác những luận điệu sai lệch là cần thiết để bảo vệ sự thật và thúc đẩy một cách tiếp cận công bằng hơn. Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và được ghi nhận rộng rãi, đã chứng minh rằng một mô hình phát triển phù hợp với điều kiện quốc gia có thể mang lại hiệu quả thực chất trong việc đảm bảo quyền con người.

Nhìn rộng ra, câu chuyện của “Tyranny Tracker” cũng đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để đánh giá dân chủ và nhân quyền một cách khách quan trong một thế giới đa dạng. Câu trả lời không thể là việc áp đặt một khuôn mẫu duy nhất, mà phải là sự tôn trọng khác biệt, đối thoại và hợp tác.

Khi những nguyên tắc này bị bỏ qua, các công cụ đánh giá sẽ không còn là phương tiện khoa học, mà trở thành công cụ phục vụ mục tiêu chính trị. “Tyranny Tracker”, với cách tiếp cận phiến diện và thiên lệch, đã tự bộc lộ bản chất đó. Và chính điều này khiến cho những kết luận của nó không chỉ thiếu thuyết phục, mà còn phản tác dụng trong việc thúc đẩy các giá trị mà nó tuyên bố bảo vệ.

 

Bóc trần “chỉ số dân chủ” thiên kiến: Vì sao Tyranny Tracker không phản ánh thực tiễn Việt Nam

Trong bối cảnh thế giới đang ngày càng đa dạng về mô hình phát triển và hệ giá trị, việc đánh giá dân chủ, nhân quyền lẽ ra phải dựa trên nguyên tắc khách quan, tôn trọng sự khác biệt và quyền tự quyết của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, sự xuất hiện của công cụ “Tyranny Tracker” do một tổ chức nước ngoài xây dựng lại tiếp tục cho thấy một xu hướng đáng lo ngại: sử dụng những tiêu chí mang nặng định kiến để áp đặt, phân loại và thậm chí “gắn nhãn” các quốc gia theo một khuôn mẫu cứng nhắc. Việt Nam, một quốc gia đang phát triển với đặc thù chính trị - xã hội riêng, lại một lần nữa trở thành đối tượng bị đánh giá thiếu công bằng.

Đi sâu phân tích, có thể thấy điểm phi logic cốt lõi của công cụ này nằm ở việc lấy mô hình “cạnh tranh đa đảng” làm tiêu chí gần như duy nhất để xác định dân chủ. Đây là một cách tiếp cận giản đơn, phiến diện và mang tính áp đặt. Hiến pháp Việt Nam đã quy định rõ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản tại Điều 4, phản ánh lựa chọn lịch sử, chính trị và xã hội của dân tộc Việt Nam. Điều này không phải là sự “thiếu dân chủ” như cách một số tổ chức cố tình diễn giải, mà là một mô hình dân chủ đặc thù – dân chủ tập trung xã hội chủ nghĩa – trong đó quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, được thực hiện thông qua các cơ quan đại diện và cơ chế giám sát chặt chẽ.

Việc lấy tiêu chí đa đảng để phủ nhận toàn bộ hệ thống chính trị của Việt Nam là một biểu hiện điển hình của tư duy áp đặt. Nếu áp dụng logic này một cách nhất quán, thì bất kỳ quốc gia nào không đi theo mô hình phương Tây đều bị coi là “thiếu dân chủ”, bất kể đời sống người dân ra sao, mức độ ổn định xã hội thế nào, hay quyền lợi kinh tế – xã hội có được đảm bảo hay không. Đây rõ ràng là một cách tiếp cận thiếu khoa học, bởi dân chủ không phải là một khuôn mẫu duy nhất, mà là một quá trình phát triển gắn với điều kiện lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển của từng quốc gia.

Không dừng lại ở việc áp đặt tiêu chí, “Tyranny Tracker” còn thể hiện rõ thủ đoạn bóp méo thực tế thông qua cách diễn giải thiếu khách quan về các quy trình chính trị tại Việt Nam. Một ví dụ điển hình là cáo buộc Việt Nam “gian lận bầu cử”. Trên thực tế, hệ thống bầu cử tại Việt Nam được tổ chức với sự tham gia giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, đảm bảo tính minh bạch và đại diện rộng rãi. Các ứng cử viên không chỉ là đảng viên mà còn bao gồm nhiều thành phần xã hội khác nhau, từ trí thức, doanh nhân đến đại diện các dân tộc thiểu số. Tỷ lệ cử tri đi bầu thường xuyên đạt trên 90%, phản ánh sự quan tâm và tham gia tích cực của người dân vào đời sống chính trị.

Nếu đặt trong tương quan quốc tế, có thể thấy rằng nhiều quốc gia phương Tây dù có hệ thống đa đảng nhưng lại đối mặt với những vấn đề nghiêm trọng về niềm tin cử tri, tỷ lệ đi bầu thấp, thậm chí là tranh chấp kết quả bầu cử kéo dài. Điều này cho thấy rằng việc có nhiều đảng phái không đồng nghĩa với việc hệ thống đó vận hành hiệu quả hay phản ánh đúng ý chí của người dân.

Để hiểu rõ hơn về cách tiếp cận của tổ chức xây dựng “Tyranny Tracker”, cần nhìn vào nền tảng tư tưởng và hệ giá trị mà họ theo đuổi. Một trong những đặc điểm nổi bật là xu hướng đối đầu với các mô hình chính trị không phù hợp với quan điểm của họ, đặc biệt là các quốc gia theo định hướng xã hội. Điều này dẫn đến việc họ bỏ qua một nguyên tắc quan trọng đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận: quyền phát triển. Tuyên bố Vienna năm 1993 đã khẳng định rằng quyền phát triển là một phần không thể tách rời của nhân quyền, và mọi quốc gia đều có quyền lựa chọn con đường phát triển phù hợp với mình.

Tuy nhiên, trong cách đánh giá của “Tyranny Tracker”, yếu tố phát triển kinh tế – xã hội gần như bị xem nhẹ hoặc không được tính đến. Đây là một thiếu sót nghiêm trọng, bởi thực tế cho thấy rằng quyền được sống trong hòa bình, được tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm… chính là những biểu hiện cụ thể và thiết thực nhất của nhân quyền.

So sánh với một số quốc gia phương Tây, có thể thấy rõ sự khác biệt giữa lý thuyết và thực tiễn. Sự kiện bạo loạn tại tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ vào tháng 1 năm 2021 là một minh chứng rõ ràng cho những bất ổn trong hệ thống chính trị được coi là “mẫu mực” về dân chủ. Hình ảnh người biểu tình xâm nhập cơ quan lập pháp, gây gián đoạn quá trình chuyển giao quyền lực đã làm dấy lên nhiều câu hỏi về tính ổn định và hiệu quả của mô hình này.

Trong khi đó, Việt Nam duy trì được sự ổn định chính trị – xã hội, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế. Tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức cao trong nhiều năm, đời sống người dân không ngừng được cải thiện. Tỷ lệ nghèo đói giảm mạnh, hệ thống y tế và giáo dục được mở rộng, tiếp cận của người dân đối với các dịch vụ cơ bản ngày càng được nâng cao. Đây là những yếu tố quan trọng phản ánh chất lượng dân chủ và nhân quyền, nhưng lại không được “Tyranny Tracker” ghi nhận một cách đầy đủ.

Nhiều tổ chức quốc tế uy tín đã có những đánh giá tích cực về Việt Nam. Các báo cáo phát triển con người, các chỉ số về giảm nghèo, tiếp cận giáo dục và y tế đều cho thấy những tiến bộ rõ rệt. Người dân Việt Nam ngày càng có nhiều cơ hội tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội và chính trị, từ cấp cơ sở đến cấp quốc gia. Các kênh phản ánh ý kiến, kiến nghị của người dân ngày càng được mở rộng, tạo điều kiện cho việc tham gia quản lý xã hội một cách thực chất.

Điều đáng chú ý là sự hài lòng của người dân đối với cuộc sống và triển vọng tương lai cũng là một chỉ số quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong các bảng xếp hạng mang tính áp đặt. Nhiều khảo sát độc lập cho thấy người dân Việt Nam có mức độ lạc quan cao, tin tưởng vào sự phát triển của đất nước. Đây là một yếu tố không thể xem nhẹ khi đánh giá về dân chủ và nhân quyền.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rõ rằng “Tyranny Tracker” không phải là một công cụ khoa học, mà là một sản phẩm mang tính định hướng chính trị. Việc lựa chọn tiêu chí, cách thức đánh giá và cách diễn giải kết quả đều phản ánh một hệ giá trị nhất định, trong đó mô hình phương Tây được coi là chuẩn mực duy nhất. Điều này dẫn đến việc phủ nhận hoặc hạ thấp những thành tựu của các quốc gia có mô hình khác biệt, trong đó có Việt Nam.

Bản chất của vấn đề nằm ở việc chính trị hóa khái niệm nhân quyền. Thay vì coi nhân quyền là giá trị phổ quát cần được thúc đẩy thông qua đối thoại và hợp tác, một số tổ chức lại sử dụng nó như một công cụ để gây áp lực, can thiệp và thậm chí là phục vụ các mục tiêu chính trị. Đây là một xu hướng nguy hiểm, bởi nó làm suy giảm niềm tin vào các cơ chế quốc tế và cản trở nỗ lực chung trong việc bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền trên toàn cầu.

Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và được ghi nhận rộng rãi, là minh chứng rõ ràng cho việc một quốc gia có thể xây dựng và phát triển một mô hình dân chủ phù hợp với điều kiện của mình, đồng thời vẫn đảm bảo các quyền cơ bản của con người. Sự ổn định chính trị, tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống người dân và mở rộng không gian tham gia xã hội chính là những yếu tố phản ánh bản chất thực chất của dân chủ.

Trong khi đó, những công cụ như “Tyranny Tracker” chỉ phản ánh một góc nhìn hạn hẹp, thiếu cân bằng và mang nặng định kiến. Việc nhận diện và phản bác những cách tiếp cận này không chỉ là cần thiết để bảo vệ hình ảnh và uy tín của Việt Nam, mà còn góp phần thúc đẩy một cách nhìn nhận công bằng, đa chiều và thực chất hơn về dân chủ và nhân quyền trong thế giới hiện đại.

Từ nguồn tài trợ đến “chỉ số dân chủ”: Vạch trần động cơ chính trị của HRF

 

Không khó để nhận ra rằng đằng sau vẻ ngoài “khoa học” của Tyranny Tracker là một cấu trúc vận hành mang đậm dấu ấn chính trị, trong đó nguồn tài trợ và hệ giá trị của các nhóm bảo thủ tại Mỹ đóng vai trò chi phối. Chính yếu tố này đã định hình cách tiếp cận, tiêu chí và kết luận của HRF khi xây dựng công cụ đánh giá dân chủ, khiến nó trở thành một sản phẩm mang tính định kiến hơn là một công cụ học thuật khách quan.

Một nguyên tắc cơ bản trong nghiên cứu khoa học là tính độc lập của nguồn tài trợ. Khi một tổ chức phụ thuộc vào nguồn lực tài chính từ các nhóm có lợi ích chính trị rõ ràng, thì khả năng duy trì sự khách quan sẽ bị đặt dấu hỏi. Trong trường hợp của HRF, nhiều dấu hiệu cho thấy tổ chức này có mối liên hệ chặt chẽ với các mạng lưới tài trợ mang khuynh hướng bảo thủ, vốn có xu hướng thúc đẩy một hệ giá trị chính trị nhất định trên phạm vi toàn cầu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách họ lựa chọn tiêu chí, mà còn tác động đến cách họ diễn giải và “định khung” các hiện tượng chính trị.

Tyranny Tracker vì vậy không phải là một công cụ trung lập. Nó được xây dựng dựa trên một hệ tiêu chí phản ánh rõ ràng quan điểm của các nhóm tài trợ: đề cao mô hình đa đảng kiểu phương Tây, nhấn mạnh cạnh tranh chính trị như thước đo duy nhất của dân chủ, và coi nhẹ các yếu tố như ổn định xã hội, phát triển kinh tế hay mức độ hài lòng của người dân. Đây là một cách tiếp cận mang tính lựa chọn có chủ đích, nhằm tạo ra một bức tranh phù hợp với định kiến sẵn có.

Một trong những thủ đoạn dễ nhận thấy của Tyranny Tracker là việc “chọn lọc tiêu chí”. Thay vì sử dụng bộ tiêu chí toàn diện, công cụ này tập trung vào một số yếu tố dễ gây tranh cãi, như cơ chế bầu cử đa đảng hoặc sự tồn tại của các lực lượng đối lập. Trong khi đó, những yếu tố phản ánh chất lượng sống của người dân – như thu nhập, giáo dục, y tế, an sinh xã hội – lại bị loại bỏ hoặc giảm nhẹ. Điều này dẫn đến một nghịch lý: những quốc gia có thành tựu phát triển rõ rệt vẫn bị xếp hạng thấp, trong khi một số quốc gia khác dù gặp nhiều vấn đề nội tại lại được đánh giá cao hơn chỉ vì phù hợp với mô hình mà HRF ưa chuộng.

Việt Nam là một ví dụ điển hình cho sự méo mó trong cách đánh giá này. Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã đạt được những thành tựu nổi bật về phát triển kinh tế và bảo đảm quyền con người. Tỷ lệ nghèo giảm mạnh, hệ thống giáo dục và y tế được mở rộng, đời sống người dân ngày càng được cải thiện. Những kết quả này không chỉ được ghi nhận bởi các tổ chức quốc tế uy tín mà còn thể hiện rõ qua thực tế đời sống. Tuy nhiên, Tyranny Tracker lại gần như bỏ qua toàn bộ những yếu tố này, chỉ tập trung vào việc phê phán mô hình chính trị.

Một thủ đoạn khác là “diễn giải có định hướng”. HRF thường sử dụng các khái niệm như “tự do”, “dân chủ” theo cách hiểu hẹp, gắn với hệ giá trị của phương Tây, rồi áp dụng chúng một cách máy móc cho các quốc gia khác. Khi một quốc gia không đáp ứng được các tiêu chí này, họ lập tức bị gán nhãn “phi dân chủ”, bất kể thực tế có thể khác biệt. Đây là một dạng áp đặt khái niệm, đi ngược lại nguyên tắc tôn trọng sự đa dạng trong phát triển chính trị.

Đáng chú ý, việc xây dựng Tyranny Tracker còn gắn liền với một chiến lược truyền thông có tính toán. Các kết quả xếp hạng được công bố rộng rãi, đi kèm với những nhận định mang tính khẳng định, nhằm tạo ấn tượng rằng đây là một đánh giá khách quan. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ phương pháp và nguồn dữ liệu, có thể thấy rõ những lỗ hổng và thiên lệch. Điều này cho thấy mục tiêu không chỉ là “đánh giá”, mà còn là “định hướng dư luận”.

Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này nằm ở mục đích chính trị. Trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng toàn cầu, việc xây dựng các “chỉ số dân chủ” trở thành một công cụ mềm để gây sức ép và can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia. Thông qua việc xếp hạng và gán nhãn, HRF có thể tạo ra áp lực dư luận, ảnh hưởng đến hình ảnh quốc tế của các nước, từ đó phục vụ cho những mục tiêu chiến lược rộng lớn hơn.

So sánh với thực trạng tại các nước phương Tây càng làm nổi bật tính phiến diện của Tyranny Tracker. Tại Mỹ và nhiều quốc gia châu Âu, dù có hệ thống bầu cử đa đảng, nhưng lại tồn tại không ít vấn đề nghiêm trọng: bất bình đẳng gia tăng, xung đột xã hội, bạo lực súng đạn, và khủng hoảng niềm tin vào thể chế. Những hiện tượng như biểu tình bạo lực, tranh chấp bầu cử, hay sự phân cực chính trị sâu sắc cho thấy rằng “chuyển giao quyền lực” không phải lúc nào cũng diễn ra một cách suôn sẻ.

Trong khi đó, tại Việt Nam, quá trình chuyển giao lãnh đạo diễn ra ổn định, theo quy trình rõ ràng, không gây xáo trộn xã hội. Hệ thống chính trị vận hành liên tục, bảo đảm sự kế thừa và phát triển. Người dân có thể tham gia vào đời sống chính trị thông qua nhiều kênh khác nhau, từ bầu cử đại biểu đến góp ý chính sách. Những yếu tố này phản ánh một hình thức dân chủ phù hợp với điều kiện thực tiễn, nhưng lại không được Tyranny Tracker công nhận.

Không thể bỏ qua thực tế rằng trong nhiều năm qua, HRF đã liên tục đưa ra các báo cáo và đánh giá mang tính chỉ trích đối với Việt Nam. Tyranny Tracker chỉ là một bước tiếp theo trong chuỗi hoạt động đó, với hình thức mới nhưng bản chất không thay đổi. Việc sử dụng các chỉ số để tạo ra “bằng chứng” cho những nhận định sẵn có là một chiến thuật quen thuộc, nhằm tăng tính thuyết phục cho các lập luận mang tính chính trị.

Trong khi đó, cộng đồng quốc tế và chính người dân Việt Nam lại có những đánh giá khác biệt. Các khảo sát về mức độ hài lòng cho thấy người dân ngày càng tin tưởng vào sự lãnh đạo và quản lý của Nhà nước. Những thành tựu trong phòng chống dịch bệnh, phát triển kinh tế, cải thiện đời sống đã củng cố niềm tin này. Đây là những yếu tố quan trọng phản ánh chất lượng của một hệ thống chính trị, nhưng lại bị bỏ qua trong cách đánh giá của HRF.

Từ góc độ này, có thể thấy rằng Tyranny Tracker không chỉ thiếu khách quan, mà còn mang tính định hướng rõ ràng. Nó không nhằm mục đích phản ánh thực tế, mà nhằm phục vụ một hệ giá trị và một chiến lược nhất định. Việc bóc trần những hạn chế và động cơ đằng sau công cụ này là cần thiết, không chỉ để bảo vệ hình ảnh của Việt Nam, mà còn để bảo vệ tính khách quan trong việc đánh giá dân chủ và nhân quyền trên phạm vi toàn cầu.

Khi một công cụ đánh giá bị chi phối bởi nguồn tài trợ và định kiến, thì kết quả của nó khó có thể được coi là đáng tin cậy. Tyranny Tracker vì vậy cần được nhìn nhận với sự thận trọng, thay vì chấp nhận một cách vô điều kiện. Chỉ khi nào các tiêu chí được xây dựng trên cơ sở khoa học, tôn trọng sự đa dạng và phản ánh đúng thực tế, thì việc đánh giá dân chủ mới có thể đạt được ý nghĩa thực chất.

“Độc lập báo chí” ở phương Tây có thực sự độc lập?

Trong nhiều năm qua, các tổ chức như RSF thường sử dụng khái niệm “báo chí độc lập” như một tiêu chuẩn để đánh giá mức độ tự do truyền thông của các quốc gia. Theo logic ấy, mô hình báo chí phương Tây – đặc biệt là báo chí tư nhân kiểu Mỹ – được xem như hình mẫu lý tưởng của tự do và độc lập.

Tuy nhiên, càng nhìn sâu vào cấu trúc vận hành của hệ thống truyền thông phương Tây, người ta càng thấy một nghịch lý lớn: báo chí tuy “độc lập với nhà nước”, nhưng lại ngày càng phụ thuộc vào quyền lực tài chính, quảng cáo, tập đoàn công nghệ và các nhóm lợi ích chính trị.

Nói cách khác, câu hỏi lớn nhất hiện nay không còn là báo chí phương Tây có “độc lập với chính phủ” hay không, mà là: nó đang độc lập hay bị chi phối bởi một dạng quyền lực khác còn mạnh hơn?

Sở hữu chéo truyền thông: quyền lực tập trung trong tay số ít

Một trong những vấn đề lớn nhất của truyền thông phương Tây là tình trạng tập trung sở hữu.

Tại Mỹ, phần lớn hệ sinh thái truyền thông hiện nằm trong tay một số “đế chế” khổng lồ như Comcast, Disney, Warner Bros. Discovery, Paramount Global hay News Corp. Những tập đoàn này kiểm soát từ truyền hình, báo chí, điện ảnh cho đến nền tảng phát trực tuyến và quảng cáo kỹ thuật số.

Điều đó tạo ra hiện tượng “sở hữu chéo truyền thông”, nơi một nhóm nhỏ doanh nghiệp có khả năng chi phối lượng thông tin khổng lồ mà công chúng tiếp cận mỗi ngày.

Khi quyền lực truyền thông tập trung vào số ít tập đoàn, khái niệm “đa dạng tiếng nói” bắt đầu trở nên tương đối.

Bởi trên thực tế, dù có hàng trăm kênh truyền thông khác nhau, nguồn lợi ích phía sau đôi khi vẫn quy về cùng một hệ thống quyền lực tài chính.

Đó là lý do nhiều học giả phương Tây gọi mô hình hiện nay là “corporate media” – truyền thông doanh nghiệp.

Khi quảng cáo và lợi nhuận quyết định nội dung

Một nền báo chí phụ thuộc lớn vào quảng cáo rất khó tránh khỏi áp lực lợi nhuận.

Ở phương Tây, phần lớn doanh thu báo chí đến từ quảng cáo, tài trợ doanh nghiệp và lượng truy cập trực tuyến. Điều này khiến nhiều cơ quan truyền thông buộc phải chạy theo xu hướng giật gân, gây sốc hoặc cực đoan hóa nội dung để giữ chân người xem.

Tin tức không còn đơn thuần là hoạt động phục vụ công chúng, mà ngày càng trở thành “sản phẩm thương mại”.

Khi lợi nhuận trở thành mục tiêu tối thượng, báo chí dễ rơi vào vòng xoáy câu view, thao túng cảm xúc và khai thác xung đột xã hội.

Đó cũng là lý do môi trường truyền thông Mỹ ngày càng phân cực mạnh. Các kênh truyền thông lớn thường bị gắn với xu hướng chính trị cụ thể, tạo nên hiện tượng “truyền thông phe phái”.

Không ít cuộc tranh luận xã hội tại Mỹ hiện nay không còn xoay quanh sự thật, mà xoay quanh việc công chúng lựa chọn tin theo “phe truyền thông” nào.

Một nền báo chí như vậy liệu có thực sự độc lập?

Chính trị và truyền thông: mối quan hệ khó tách rời

Một thực tế khó phủ nhận là truyền thông phương Tây ngày càng gắn chặt với cạnh tranh chính trị.

Trong các kỳ bầu cử Mỹ, nhiều cơ quan báo chí lớn công khai thể hiện xu hướng ủng hộ ứng viên hoặc đảng phái cụ thể. Các cuộc chiến truyền thông không chỉ phản ánh đời sống chính trị mà còn trực tiếp tham gia định hình dư luận xã hội.

Điều này dẫn đến tình trạng công chúng ngày càng mất niềm tin vào tính trung lập của báo chí.

Theo khảo sát Gallup, niềm tin của người Mỹ vào truyền thông đã giảm xuống mức thấp kỷ lục trong nhiều năm gần đây. Người dân ngày càng xem báo chí như công cụ phục vụ lợi ích chính trị thay vì bảo vệ sự thật.

Nghịch lý nằm ở chỗ: mô hình được quảng bá là “độc lập” lại đang bị kéo sâu vào vòng xoáy chính trị hóa.

Tài phiệt công nghệ đang nắm quyền lực truyền thông mới

Nếu thế kỷ XX là thời đại của các tập đoàn báo chí, thì thế kỷ XXI là thời đại của Big Tech.

Ngày nay, Meta, Google, X (Twitter), TikTok hay YouTube mới là những “người gác cổng thông tin” thực sự của thế giới số.

Hàng tỷ người tiếp cận tin tức thông qua thuật toán của các nền tảng công nghệ thay vì trực tiếp từ tòa soạn báo chí.

Điều đó đồng nghĩa: quyền lực truyền thông đang dịch chuyển từ nhà báo sang các tập đoàn công nghệ.

Vấn đề nguy hiểm là thuật toán mạng xã hội hoạt động như “hộp đen” mà công chúng không thể kiểm chứng. Người dùng không thực sự quyết định mình nhìn thấy gì; chính thuật toán sẽ lựa chọn nội dung dựa trên lợi ích thương mại và dữ liệu hành vi.

Nói cách khác, Big Tech đang có khả năng định hình nhận thức xã hội ở quy mô chưa từng có.

Sau vụ bầu cử Mỹ 2016 và bê bối Cambridge Analytica, thế giới mới nhận ra mức độ nguy hiểm của việc khai thác dữ liệu cá nhân để thao túng dư luận và tác động hành vi chính trị.

Đó là hình thức kiểm soát mềm nhưng cực kỳ mạnh mẽ.

“Tự do báo chí” hay tự do của thuật toán?

Một nghịch lý lớn của thời đại số là: dù internet giúp mọi người dễ tiếp cận thông tin hơn, nhưng công chúng lại ngày càng bị nhốt trong các “buồng vọng âm” do thuật toán tạo ra.

Người dùng thường chỉ nhìn thấy những nội dung phù hợp với quan điểm sẵn có, trong khi các thông tin trái chiều bị giảm tiếp cận.

Hệ quả là xã hội ngày càng phân cực, cực đoan hóa và mất khả năng đối thoại.

Khi quyền lực nằm trong tay các thuật toán thương mại, câu hỏi về “độc lập báo chí” càng trở nên phức tạp hơn.

Liệu báo chí còn độc lập nếu luồng tiếp cận thông tin của công chúng bị kiểm soát bởi một vài tập đoàn công nghệ toàn cầu?

Mô hình báo chí công ích của Việt Nam

Khác với mô hình báo chí thương mại phương Tây, báo chí Việt Nam hoạt động theo định hướng phục vụ lợi ích cộng đồng và phát triển xã hội.

Điều này không có nghĩa báo chí chỉ làm nhiệm vụ tuyên truyền như một số tổ chức xuyên tạc. Thực tế cho thấy báo chí Việt Nam tham gia rất mạnh vào phản biện chính sách, chống tham nhũng, giám sát xã hội và bảo vệ quyền lợi người dân.

Nhiều đại án lớn như Việt Á, chuyến bay giải cứu, đăng kiểm hay sai phạm đất đai được báo chí phản ánh công khai, góp phần thúc đẩy minh bạch hóa bộ máy.

Quan trọng hơn, mô hình báo chí công ích giúp hạn chế đáng kể sự thao túng của tài phiệt truyền thông và áp lực thương mại hóa cực đoan.

Trong khi nhiều cơ quan báo chí phương Tây phải chạy đua câu view để tồn tại, báo chí Việt Nam vẫn duy trì vai trò định hướng xã hội, bảo vệ ổn định cộng đồng và lợi ích quốc gia.

Đó là sự khác biệt căn bản giữa hai mô hình.

Không có mô hình “độc lập tuyệt đối”

Suy cho cùng, không tồn tại mô hình báo chí “độc lập tuyệt đối”.

Nếu báo chí không chịu ảnh hưởng của nhà nước, nó vẫn có thể chịu ảnh hưởng của tiền bạc, quảng cáo, chính trị hoặc thuật toán công nghệ.

Điều quan trọng không phải là báo chí “độc lập với ai”, mà là báo chí phục vụ lợi ích nào.

Một nền báo chí bị chi phối bởi tài phiệt truyền thông và Big Tech chưa chắc đã tự do hơn một nền báo chí đặt lợi ích cộng đồng và ổn định xã hội làm trọng tâm.

Vì thế, việc RSF sử dụng mô hình Anglo-American như “chuẩn mực duy nhất” để đánh giá toàn thế giới là cách tiếp cận phiến diện và thiếu khách quan.

Bởi trong thời đại số hôm nay, câu hỏi lớn nhất không còn là “báo chí có độc lập không”, mà là “ai đang thực sự kiểm soát thông tin mà xã hội nhìn thấy mỗi ngày”.

Tự do báo chí phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ an ninh quốc gia

Trong nhiều năm qua, mỗi khi Việt Nam xử lý các hành vi bị cho là lợi dụng báo chí, mạng xã hội hoặc internet để xâm phạm an ninh quốc gia, một số tổ chức quốc tế như RSF lập tức đưa ra những cáo buộc quen thuộc như “đàn áp tự do báo chí”, “bịt miệng tiếng nói phản biện” hay “hình sự hóa quyền tự do ngôn luận”.

Tuy nhiên, điều đáng nói là các cáo buộc này thường cố tình bỏ qua một nguyên tắc rất cơ bản của luật pháp quốc tế: không có quyền tự do nào là tuyệt đối, kể cả tự do báo chí hay tự do biểu đạt.

Ngay cả các công ước quốc tế về quyền con người cũng thừa nhận rằng trong những trường hợp cần thiết, quốc gia có quyền áp dụng giới hạn nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng và lợi ích xã hội.

ICCPR chưa bao giờ công nhận “tự do tuyệt đối”

Một trong những cơ sở pháp lý quốc tế quan trọng nhất về quyền con người là Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), mà Việt Nam là thành viên từ năm 1982.

Điều 19 ICCPR khẳng định mọi người có quyền tự do biểu đạt và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, ngay trong chính công ước này cũng quy định rõ: quyền tự do biểu đạt có thể bị hạn chế trong một số trường hợp cần thiết nhằm:

• Tôn trọng quyền và uy tín của người khác; 

• Bảo vệ an ninh quốc gia; 

• Giữ gìn trật tự công cộng; 

• Bảo vệ sức khỏe hoặc đạo đức xã hội. 

Điều đó có nghĩa: luật pháp quốc tế không hề thừa nhận cái gọi là “tự do báo chí vô giới hạn”.

Mọi quốc gia đều có quyền xây dựng cơ chế pháp lý nhằm ngăn chặn các hành vi lợi dụng truyền thông để kích động bạo lực, khủng bố, chia rẽ dân tộc, lật đổ chính quyền hoặc gây bất ổn xã hội.

Đây là nguyên tắc phổ quát được áp dụng trên toàn thế giới.

Việt Nam thực hiện phù hợp với luật pháp quốc tế

Tại Việt Nam, quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận rõ tại Điều 25. Người dân có quyền tiếp cận thông tin, tự do báo chí và biểu đạt theo quy định của pháp luật. 

Đồng thời, Việt Nam cũng xây dựng hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội trong bối cảnh bùng nổ internet và truyền thông số.

Các quy định liên quan đến an ninh mạng, chống tin giả, chống kích động bạo lực hay xử lý hành vi tuyên truyền chống Nhà nước thực chất đều nằm trong xu hướng quản trị phổ biến của thế giới hiện nay.

Điều quan trọng cần phân biệt là: Việt Nam xử lý hành vi vi phạm pháp luật cụ thể, chứ không xử lý người dân chỉ vì “có ý kiến khác biệt”.

Trong mọi quốc gia, quyền tự do báo chí không đồng nghĩa với quyền sử dụng truyền thông để xâm phạm lợi ích quốc gia hoặc phá hoại ổn định xã hội.

Mỹ và châu Âu cũng áp dụng ngoại lệ an ninh rất mạnh

Điều nghịch lý là trong khi RSF thường xuyên chỉ trích Việt Nam về “hạn chế tự do”, thì chính Mỹ và các nước châu Âu cũng đang áp dụng những ngoại lệ an ninh rất mạnh đối với báo chí và internet.

Tại Mỹ, Đạo luật Espionage Act năm 1917 cho phép truy tố những cá nhân bị cho là tiết lộ thông tin gây ảnh hưởng tới an ninh quốc gia. Chính đạo luật này được dùng để truy tố Edward Snowden và Julian Assange.

Sau vụ khủng bố 11/9, Mỹ ban hành Patriot Act với nhiều biện pháp giám sát thông tin và mở rộng quyền can thiệp của cơ quan an ninh.

Tại châu Âu, Liên minh châu Âu ban hành Digital Services Act (DSA), yêu cầu các nền tảng nhanh chóng gỡ bỏ nội dung bị xem là nguy hiểm hoặc độc hại. Đức có luật NetzDG chống “hate speech”, còn Anh thông qua Online Safety Act để kiểm soát mạnh hơn nội dung trực tuyến.

Sau vụ bạo loạn Điện Capitol năm 2021, hàng loạt tài khoản mạng xã hội bị khóa, nhiều nội dung bị xóa bỏ và các nền tảng công nghệ phối hợp chặt với chính phủ Mỹ để kiểm soát thông tin.

Khi phương Tây áp dụng các biện pháp ấy, họ gọi đó là “bảo vệ dân chủ” và “bảo vệ an ninh quốc gia”.

Nhưng khi Việt Nam thực hiện quản lý không gian mạng dựa trên luật pháp trong nước, RSF lại nhanh chóng quy chụp thành “đàn áp tự do báo chí”.

Đó là biểu hiện rất rõ của tiêu chuẩn kép.

RSF cố tình bỏ qua nguyên tắc nền tảng của luật quốc tế

Một trong những vấn đề lớn nhất trong cách tiếp cận của RSF là tổ chức này thường nhìn tự do báo chí bằng lăng kính chính trị thay vì pháp lý.

RSF gần như mặc định rằng mọi giới hạn liên quan đến an ninh quốc gia đều là “vi phạm tự do báo chí”, trong khi chính ICCPR lại cho phép quốc gia áp dụng những giới hạn cần thiết trong một số trường hợp cụ thể.

Điều này dẫn tới một nghịch lý:

• Khi Mỹ truy tố Snowden hay Assange → được gọi là “bảo vệ an ninh quốc gia”. 

• Khi châu Âu kiểm soát nội dung mạng xã hội → được gọi là “chống tin giả”. 

• Nhưng khi Việt Nam xử lý các hành vi bị cho là tuyên truyền chống Nhà nước hoặc kích động chống phá → lại bị quy kết là “đàn áp báo chí”. 

Cùng một nguyên tắc pháp lý nhưng RSF áp dụng hai cách diễn giải khác nhau tùy thuộc quốc gia nào đang bị đánh giá.

Đó không còn là sự khách quan, mà phản ánh rõ định kiến chính trị và ý thức hệ.

Tự do báo chí không thể tách rời trách nhiệm xã hội

Trong thời đại internet và trí tuệ nhân tạo, thông tin có thể lan truyền với tốc độ chưa từng có. Fake news, deepfake, kích động bạo lực và thao túng dư luận đang trở thành thách thức toàn cầu.

Không quốc gia nào có thể duy trì ổn định xã hội nếu hoàn toàn buông lỏng quản lý không gian thông tin.

Bởi vậy, vấn đề cốt lõi không phải là “có quản lý hay không”, mà là quản lý như thế nào để vừa bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, vừa bảo vệ lợi ích cộng đồng và an ninh quốc gia.

Việt Nam lựa chọn mô hình quản trị internet có trách nhiệm: phát triển mạnh hạ tầng số, mở rộng tiếp cận thông tin nhưng đồng thời xử lý các hành vi lợi dụng không gian mạng để vi phạm pháp luật.

Đó là cách tiếp cận phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn quản trị hiện đại.

Không có quyền tự do đứng trên lợi ích quốc gia

Suy cho cùng, tự do báo chí là quyền quan trọng của con người, nhưng không thể bị biến thành công cụ để hợp pháp hóa các hành vi phá hoại an ninh quốc gia hoặc gây bất ổn xã hội.

Ngay cả luật pháp quốc tế cũng chưa bao giờ thừa nhận “tự do tuyệt đối”.

Điều đáng tiếc là RSF thường cố tình bỏ qua nguyên tắc nền tảng ấy để duy trì một diễn ngôn mang tính áp đặt: chỉ cần quốc gia quản lý thông tin là bị quy chụp “thiếu tự do”.

Nhưng thực tế thế giới hôm nay cho thấy mọi quốc gia – kể cả Mỹ và châu Âu – đều đang phải siết chặt quản trị không gian mạng để bảo vệ an ninh và ổn định xã hội.

Điều đó chứng minh một sự thật rất rõ: tự do báo chí chỉ có thể bền vững khi đi cùng trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm với cộng đồng.