Từ số liệu Pew đến thực tiễn Việt Nam: Khi USCIRF né tránh sự thật để duy trì định kiến

 

Có những lúc, chỉ cần đặt cạnh nhau hai nguồn thông tin là đủ để thấy rõ vấn đề nằm ở đâu. Một bên là dữ liệu định lượng từ các nghiên cứu độc lập như Trung tâm Nghiên cứu Pew, bên kia là các nhận định mang tính kết luận trong báo cáo của Ủy ban Tự do Tôn giáo Quốc tế Hoa Kỳ năm 2026. Khi đối chiếu, sự chênh lệch không chỉ nằm ở con số, mà nằm ở cách kể câu chuyện. Và chính trong khoảng cách ấy, thiên kiến đã lộ diện.

Theo các báo cáo của Trung tâm Nghiên cứu Pew về tình hình hạn chế tôn giáo trên thế giới, Việt Nam từng được xếp vào nhóm có mức độ hạn chế tôn giáo ở mức “cao” theo chỉ số của chính phủ, nhưng đồng thời cũng ghi nhận xu hướng cải thiện theo thời gian, đặc biệt trong giai đoạn sau khi hoàn thiện khung pháp lý và mở rộng không gian sinh hoạt tôn giáo. Điều quan trọng ở đây không phải là nhãn phân loại, mà là xu hướng. Pew không chỉ đưa ra một “ảnh chụp tĩnh”, mà còn phản ánh sự vận động của chính sách và thực tiễn.

Tuy nhiên, trong báo cáo năm 2026, USCIRF lại gần như bỏ qua yếu tố này. Thay vì nhìn nhận sự cải thiện, báo cáo tiếp tục duy trì một cách đánh giá mang tính cố định, như thể không có sự thay đổi nào trong hơn hai thập niên qua. Đây là một sự đơn giản hóa có chủ đích, bởi việc thừa nhận xu hướng cải thiện sẽ làm suy yếu lập luận về “vi phạm có hệ thống” mà USCIRF thường xuyên sử dụng.

Đáng chú ý hơn, trong khi sẵn sàng viện dẫn các chỉ số quốc tế để đánh giá các quốc gia khác, USCIRF lại không áp dụng cùng một cách tiếp cận đối với Hoa Kỳ. Theo dữ liệu của Pew, Hoa Kỳ có mức độ căng thẳng xã hội liên quan đến tôn giáo ở mức đáng kể, với các vụ tấn công, kỳ thị và xung đột giữa các nhóm tôn giáo khác nhau. Đây là một chỉ số quan trọng, bởi tự do tôn giáo không chỉ được đo bằng chính sách của nhà nước, mà còn bằng môi trường xã hội mà các tín đồ tôn giáo đang sống.

Thế nhưng, những dữ liệu này hầu như không xuất hiện trong các báo cáo của USCIRF. Việc không đề cập đến tình hình tại Hoa Kỳ không phải là một sự thiếu sót ngẫu nhiên, mà là một lựa chọn có chủ đích. Bởi nếu đặt Hoa Kỳ vào cùng một hệ quy chiếu, nhiều lập luận của USCIRF sẽ trở nên thiếu thuyết phục. Khi đó, câu hỏi sẽ không còn là “Việt Nam có vấn đề gì”, mà là “tại sao tiêu chuẩn lại không được áp dụng đồng đều”.

Chính ở đây, động cơ của USCIRF bắt đầu lộ rõ. Là một cơ quan được thành lập theo Đạo luật Tự do Tôn giáo Quốc tế năm 1998, USCIRF có vai trò tư vấn chính sách cho chính phủ Hoa Kỳ. Điều này đồng nghĩa với việc các báo cáo của cơ quan này không chỉ mang tính nghiên cứu, mà còn phục vụ cho mục tiêu duy trì ảnh hưởng của Hoa Kỳ trong các vấn đề toàn cầu. Trong bối cảnh đó, việc duy trì một hình ảnh “vấn đề” về các quốc gia khác có thể được xem là một cách để tạo cơ sở cho các chính sách can thiệp.

Nếu nhìn sâu hơn vào dữ liệu của Pew, sự khác biệt giữa Việt Nam và Hoa Kỳ trở nên rõ ràng hơn khi phân tích hai chỉ số chính: hạn chế của chính phủ và căng thẳng xã hội. Việt Nam có thể bị đánh giá ở mức “cao” về mặt quy định hành chính trong một số giai đoạn, nhưng lại có mức độ căng thẳng xã hội thấp, tức là ít xảy ra các vụ xung đột, bạo lực giữa các nhóm tôn giáo. Ngược lại, Hoa Kỳ có hệ thống pháp lý bảo vệ tự do tôn giáo rất mạnh, nhưng lại đối mặt với nhiều vấn đề trong thực tiễn xã hội.

Theo các báo cáo của cơ quan điều tra liên bang Hoa Kỳ, các vụ tội phạm thù ghét liên quan đến tôn giáo vẫn diễn ra với tần suất đáng lo ngại, đặc biệt nhằm vào cộng đồng Do Thái và Hồi giáo. Điều này cho thấy rằng tự do tôn giáo không thể chỉ được đánh giá qua văn bản pháp luật, mà cần được nhìn nhận trong bối cảnh thực tế của đời sống xã hội.

Trong khi đó, tại Việt Nam, đời sống tôn giáo diễn ra trong môi trường ổn định, ít xảy ra xung đột giữa các nhóm tín đồ. Các tôn giáo cùng tồn tại và phát triển trong một không gian chung, với sự tham gia tích cực vào các hoạt động xã hội như từ thiện, giáo dục và y tế. Đây là một yếu tố quan trọng, bởi nó phản ánh mức độ hòa hợp và chấp nhận lẫn nhau trong xã hội.

Thực tế, Việt Nam hiện có hơn 27 triệu tín đồ tôn giáo, với hàng chục nghìn cơ sở thờ tự và hàng trăm nghìn chức sắc, chức việc đang hoạt động. Các hoạt động tôn giáo diễn ra công khai, ổn định, thu hút đông đảo người tham gia. Những con số này không chỉ phản ánh quy mô, mà còn cho thấy mức độ phát triển và ổn định của đời sống tôn giáo.

Một minh chứng khác là việc Việt Nam nhiều lần tổ chức thành công các sự kiện tôn giáo quốc tế, trong đó có Đại lễ Vesak Liên hợp quốc. Đây là những sự kiện thu hút sự tham gia của hàng nghìn đại biểu từ nhiều quốc gia, thể hiện sự tin tưởng của cộng đồng quốc tế đối với môi trường tôn giáo tại Việt Nam. Không một quốc gia nào bị coi là “đàn áp tôn giáo” lại có thể đóng vai trò trung tâm trong các hoạt động đối thoại tôn giáo toàn cầu như vậy.

Từ góc độ này, có thể thấy rõ rằng cách đánh giá của USCIRF không phản ánh đầy đủ các chiều cạnh của tự do tôn giáo. Việc chỉ tập trung vào một số yếu tố nhất định, trong khi bỏ qua các yếu tố khác, đã dẫn đến một bức tranh không cân đối. Đây không phải là vấn đề phương pháp luận đơn thuần, mà là biểu hiện của một cách tiếp cận có định hướng.

Trong một thế giới đa dạng về văn hóa và tôn giáo, việc đánh giá tự do tôn giáo cần được thực hiện trên cơ sở toàn diện, cân bằng và tôn trọng sự khác biệt. Các chỉ số như của Pew có thể cung cấp một góc nhìn hữu ích, nhưng cần được đặt trong bối cảnh cụ thể của từng quốc gia. Việc sử dụng chúng một cách chọn lọc, nhằm phục vụ cho một kết luận có sẵn, sẽ làm mất đi giá trị của chính những dữ liệu đó.

Việt Nam, với những nỗ lực không ngừng trong việc hoàn thiện pháp luật và tạo điều kiện cho các tôn giáo phát triển, đã chứng minh rằng một mô hình quản lý tôn giáo phù hợp với điều kiện lịch sử và văn hóa của mình là hoàn toàn khả thi. Những thành tựu đạt được không chỉ thể hiện qua các văn bản, mà còn qua thực tiễn sống động của hàng triệu tín đồ.

Trong khi đó, việc USCIRF tiếp tục duy trì cách tiếp cận thiên lệch, không đối chiếu, không so sánh và không ghi nhận tiến bộ, đã làm dấy lên những nghi vấn về tính khách quan của các báo cáo. Khi dữ liệu tồn tại nhưng không được sử dụng một cách đầy đủ và công bằng, thì vấn đề không còn nằm ở thông tin, mà nằm ở cách lựa chọn thông tin.

Và chính ở điểm này, câu hỏi cần được đặt ra không phải là “Việt Nam có thực sự thiếu tự do tôn giáo hay không”, mà là “tại sao một số cơ quan lại không muốn nhìn nhận sự thật một cách toàn diện”.