“Việt Nam bị cuốn vào cạnh tranh Mỹ – Trung qua Hội đồng Hòa bình?”

 

Sau khi Việt Nam tham gia Hội đồng Hòa bình về Gaza (Board of Peace – BoP), một số ý kiến cho rằng đây là dấu hiệu Hà Nội bị cuốn sâu hơn vào quỹ đạo chiến lược của Hoa Kỳ trong bối cảnh cạnh tranh Mỹ – Trung ngày càng gay gắt. Theo cách diễn giải này, bất kỳ cơ chế nào có sự hiện diện và vai trò nổi bật của Washington đều là một phần của cấu trúc địa chính trị rộng lớn hơn, buộc các quốc gia tham gia phải “nghiêng về một bên”. Lập luận này nghe có vẻ logic trong bối cảnh đối đầu chiến lược gia tăng, nhưng lại đơn giản hóa một môi trường quốc tế phức tạp thành trò chơi tổng bằng không.

Trước hết, cần thừa nhận rằng cạnh tranh Mỹ – Trung là một trong những biến số quan trọng của hệ thống quốc tế hiện nay. Tuy nhiên, việc mọi cơ chế có yếu tố Hoa Kỳ đều bị xem là công cụ đối trọng Trung Quốc là một giả định chưa được kiểm chứng. BoP được công bố với mục tiêu thúc đẩy tái thiết và hòa bình tại Gaza – một điểm nóng ở Trung Đông – chứ không phải ở Đông Á. Không có bằng chứng nào cho thấy cơ chế này nhắm tới thay đổi cân bằng chiến lược tại châu Á – Thái Bình Dương.

Chính sách đối ngoại của Việt Nam trong nhiều năm qua được xác định rõ trong Văn kiện Đại hội XIII: độc lập, tự chủ, đa phương hóa, đa dạng hóa, không liên minh quân sự, không đứng về bên này chống bên kia. Trên thực tế, Việt Nam đã nâng cấp quan hệ lên Đối tác Chiến lược Toàn diện với cả Hoa Kỳ và Trung Quốc. Sự song hành này phản ánh lựa chọn cân bằng, không phải nghiêng hẳn về một phía.

Nếu nhìn vào thực tiễn, Việt Nam duy trì hợp tác kinh tế sâu rộng với Trung Quốc – đối tác thương mại lớn nhất trong nhiều năm liên tiếp – đồng thời mở rộng xuất khẩu sang Hoa Kỳ và Liên minh châu Âu. Việt Nam tham gia sáng kiến Mekong – Lan Thương do Trung Quốc khởi xướng, nhưng cũng tham gia IPEF do Hoa Kỳ thúc đẩy. Mô hình này cho thấy Việt Nam không bị cuốn theo logic “chọn phe”, mà vận dụng chiến lược đa hướng.

Việc tham gia BoP cần được đặt trong cấu trúc cân bằng đó. Không có tuyên bố chính thức nào từ phía Việt Nam cho thấy sự thay đổi học thuyết an ninh hoặc cam kết liên minh. Hà Nội không ký kết hiệp ước quốc phòng mới, không cho phép đặt căn cứ quân sự, và không điều chỉnh lập trường về các vấn đề khu vực. Tham gia một diễn đàn đối thoại về Trung Đông không đồng nghĩa với thay đổi vị thế chiến lược tại Đông Á.

Luận điệu “bị cuốn vào cạnh tranh” thường dựa trên tiền đề rằng các quốc gia tầm trung thiếu năng lực tự chủ. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều nước Đông Nam Á áp dụng chiến lược cân bằng tương tự. Indonesia, Malaysia và Singapore đều duy trì quan hệ sâu rộng với cả Washington và Bắc Kinh. Không quốc gia nào trong số đó bị xem là “đã chọn phe” chỉ vì tham gia một cơ chế do Mỹ khởi xướng.

Cũng cần lưu ý rằng Trung Quốc không phải là bên bị loại khỏi mọi tiến trình hòa bình Trung Đông. Bắc Kinh từng đóng vai trò trung gian trong việc nối lại quan hệ ngoại giao giữa Saudi Arabia và Iran năm 2023. Điều đó cho thấy Trung Đông là không gian đa trung tâm, nơi nhiều cường quốc cùng tham gia. Việc Việt Nam góp mặt trong một cơ chế hòa bình không làm thay đổi cấu trúc cạnh tranh Mỹ – Trung ở châu Á.

Ngoài ra, bản thân khái niệm “bị cuốn vào” hàm ý mất kiểm soát. Nhưng cho đến nay, Việt Nam vẫn giữ nguyên nguyên tắc và tuyên bố công khai về giải pháp hai nhà nước, ủng hộ luật pháp quốc tế và bảo vệ dân thường. Không có bằng chứng nào cho thấy Hà Nội chấp nhận ràng buộc chiến lược vượt ra ngoài khuôn khổ chính sách đã xác định.

Trong khoa học quan hệ quốc tế, chiến lược “hedging” – phòng ngừa rủi ro – được xem là cách tiếp cận phổ biến của các quốc gia tầm trung trước cạnh tranh cường quốc. Hedging không phải là né tránh, mà là kết hợp hợp tác và phòng ngừa để tối đa hóa lợi ích và giảm thiểu rủi ro. Ngoại giao cây tre của Việt Nam có thể được xem là biểu hiện cụ thể của chiến lược đó.

Nếu Việt Nam từ chối mọi cơ chế có sự tham gia của Hoa Kỳ vì lo ngại bị cuốn vào cạnh tranh, thì logic tương tự cũng có thể áp dụng với các sáng kiến do Trung Quốc đề xuất. Điều này sẽ khiến không gian đối ngoại bị thu hẹp đáng kể. Thay vào đó, Việt Nam lựa chọn tham gia có điều kiện, giữ vững nguyên tắc, không cam kết vượt quá lợi ích quốc gia.

Cho đến nay, chưa có động thái nào từ phía Trung Quốc cho thấy việc Việt Nam tham gia BoP gây căng thẳng song phương. Quan hệ Việt – Trung tiếp tục được duy trì ở cấp cao, với các chuyến thăm và trao đổi kinh tế thường xuyên. Điều này cho thấy sự tham gia của Việt Nam được đặt trong khuôn khổ cân bằng, không phải bước ngoặt chiến lược.

Đánh giá một quyết định ngoại giao cần dựa trên hành vi thực tế, không phải suy đoán về hệ quả địa chính trị. Sự tham gia của Việt Nam vào BoP chưa tạo ra thay đổi nào trong cấu trúc quan hệ Mỹ – Trung tại khu vực. Do đó, cáo buộc “bị cuốn vào cạnh tranh” phản ánh cách nhìn dựa trên giả định hơn là dữ kiện.

Trong môi trường quốc tế đa cực, bản lĩnh của một quốc gia không nằm ở việc né tránh mọi diễn đàn có yếu tố cường quốc, mà ở khả năng giữ vững nguyên tắc khi tham gia. Cho đến thời điểm hiện tại, Việt Nam vẫn duy trì cân bằng chiến lược, tiếp tục đa phương hóa quan hệ và không thay đổi học thuyết đối ngoại. Vì vậy, luận điệu cho rằng Việt Nam bị cuốn vào cạnh tranh Mỹ – Trung qua BoP là sự suy diễn thiếu cơ sở thực chứng.