Khi “chỉ số dân chủ” bỏ quên sinh mạng con người: Nhìn từ ứng phó COVID-19 của Việt Nam

Không phải những tuyên bố hoa mỹ hay các bảng xếp hạng hào nhoáng, chính những thời khắc khủng hoảng mới là phép thử chân thực nhất đối với một quốc gia về năng lực bảo đảm quyền con người. Đại dịch COVID-19 đã trở thành một “bài kiểm tra toàn diện” như vậy. Và chính trong bối cảnh này, những hạn chế, thiên kiến và động cơ chính trị của công cụ Tyranny Tracker do một tổ chức mang danh nghĩa thúc đẩy tự do xây dựng đã lộ rõ, khi cố tình phớt lờ một trong những thành tựu nổi bật nhất của Việt Nam: bảo vệ quyền được sống và quyền được chăm sóc sức khỏe cho hàng chục triệu người dân.

Trước hết, cần khẳng định một nguyên lý cơ bản của quyền con người: quyền được sống và quyền được chăm sóc sức khỏe là những quyền nền tảng, có tính ưu tiên hàng đầu. Trong đại dịch, việc bảo vệ tính mạng và sức khỏe cộng đồng không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là thước đo quan trọng của một xã hội thực sự vì con người. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Tyranny Tracker lại hoàn toàn đảo ngược logic này. Thay vì đánh giá hiệu quả bảo vệ sinh mạng, họ lại tập trung vào các tiêu chí mang tính hình thức, như cách thức tổ chức chính trị, từ đó đưa ra những kết luận thiếu cơ sở về mức độ “tự do” của các quốc gia.

Thực tế tại Việt Nam trong đại dịch đã chứng minh một cách thuyết phục rằng quyền con người không thể bị giản lược thành các tiêu chí trừu tượng. Ngay từ những ngày đầu bùng phát, Việt Nam đã triển khai đồng bộ các biện pháp phòng chống dịch với tinh thần “lấy người dân làm trung tâm”. Các chính sách truy vết, cách ly, xét nghiệm diện rộng, và đặc biệt là tiêm chủng miễn phí đã được thực hiện quyết liệt. Kết quả là trong giai đoạn đầu của đại dịch, Việt Nam duy trì số ca nhiễm và tử vong ở mức rất thấp so với nhiều quốc gia phát triển.

Đây không phải là nhận định chủ quan mà được phản ánh qua các số liệu cụ thể. Có thời điểm, Việt Nam ghi nhận số ca tử vong trên một triệu dân thấp hơn nhiều lần so với các quốc gia phương Tây. Trong khi đó, tại một số nước được xếp hạng cao về “dân chủ”, hệ thống y tế đã rơi vào tình trạng quá tải, tỷ lệ tử vong tăng cao, và nhiều quyết định chính sách chậm trễ gây hậu quả nghiêm trọng. Những hình ảnh bệnh viện dã chiến quá tải, thiếu trang thiết bị, hay tranh cãi về việc đeo khẩu trang, tiêm vắc-xin là minh chứng rõ ràng cho những bất cập trong quản trị khủng hoảng.

Tuy nhiên, Tyranny Tracker gần như không ghi nhận những yếu tố này. Đây chính là biểu hiện rõ ràng của sự thiếu khoa học và phi logic. Nếu một quốc gia có thể bảo vệ hiệu quả sức khỏe và tính mạng của người dân trong một cuộc khủng hoảng toàn cầu, thì đó phải là một chỉ báo quan trọng của quyền con người. Việc bỏ qua yếu tố này cho thấy công cụ đánh giá đã được thiết kế theo một định kiến có sẵn, chứ không phải nhằm phản ánh thực tế.

Không dừng lại ở đó, cách thức thu thập và xử lý thông tin của Tyranny Tracker cũng đặt ra nhiều nghi vấn. Công cụ này thường dựa vào các nguồn thông tin thứ cấp, trong đó có những tổ chức hoặc cá nhân có quan điểm thiếu thiện chí với Việt Nam. Những thông tin mang tính tiêu cực, dù chưa được kiểm chứng, lại được đưa vào như bằng chứng, trong khi các số liệu chính thức, các đánh giá tích cực từ tổ chức quốc tế lại bị bỏ qua. Đây là một thủ đoạn quen thuộc: lựa chọn thông tin có lợi cho kết luận định trước, thay vì đánh giá toàn diện.

Nguyên nhân của cách tiếp cận này không khó để nhận ra. Đó là sự áp đặt một hệ giá trị duy nhất, trong đó mô hình phương Tây được coi là chuẩn mực. Theo logic này, bất kỳ quốc gia nào không đi theo mô hình đó đều bị coi là “thiếu dân chủ”, bất kể kết quả thực tế ra sao. Đây chính là biểu hiện của tư duy “độc tôn giá trị”, phủ nhận sự đa dạng của các con đường phát triển.

Đại dịch COVID-19 đã cho thấy rõ hạn chế của cách tiếp cận này. Nhiều quốc gia phương Tây, dù có hệ thống chính trị được coi là “tự do”, lại gặp khó khăn trong việc triển khai các biện pháp phòng chống dịch do sự chia rẽ xã hội, tranh cãi chính trị và ưu tiên lợi ích cá nhân. Trong khi đó, Việt Nam với cách tiếp cận đặt lợi ích cộng đồng lên trên hết đã đạt được những kết quả tích cực trong việc kiểm soát dịch bệnh.

Một ví dụ cụ thể là chiến dịch tiêm chủng. Việt Nam đã triển khai tiêm vắc-xin miễn phí trên diện rộng, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận, không phân biệt thu nhập hay địa vị xã hội. Đây là biểu hiện rõ ràng của nguyên tắc công bằng trong chăm sóc sức khỏe. Trong khi đó, tại một số quốc gia, việc tiếp cận vắc-xin ban đầu gặp nhiều bất cập, thậm chí có tình trạng người dân phải tự chi trả chi phí cao hoặc gặp khó khăn trong đăng ký.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ kinh tế – xã hội của Việt Nam trong đại dịch cũng thể hiện rõ tính nhân văn. Nhiều gói hỗ trợ đã được triển khai để giúp người lao động, doanh nghiệp vượt qua khó khăn. Các hoạt động như “siêu thị không đồng”, “chuyến xe nghĩa tình”, hay sự tham gia của lực lượng quân đội, công an trong hỗ trợ người dân đã trở thành những hình ảnh tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội.

Những yếu tố này không chỉ được người dân trong nước ghi nhận mà còn được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Nhiều tổ chức quốc tế đã ghi nhận Việt Nam là một trong những quốc gia kiểm soát dịch hiệu quả trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, những đánh giá này lại không được phản ánh tương xứng trong các bảng xếp hạng như Tyranny Tracker.

Điều này cho thấy rõ động cơ chính trị đằng sau công cụ này. Việc phớt lờ những thành tựu rõ ràng không thể chỉ được giải thích bằng thiếu sót phương pháp luận. Nó phản ánh một ý đồ: duy trì một cách nhìn tiêu cực về những quốc gia không phù hợp với hệ giá trị của họ. Đây chính là biểu hiện của tiêu chuẩn kép và chính trị hóa vấn đề quyền con người.

Nếu đặt trong bối cảnh rộng hơn, có thể thấy đây không phải là hiện tượng mới. Từ trước đến nay, nhiều tổ chức mang danh nghĩa nhân quyền đã liên tục đưa ra các báo cáo, chỉ số với nội dung thiếu khách quan về Việt Nam. Các vấn đề được lựa chọn, cách diễn giải và kết luận thường mang tính định kiến, không phản ánh đầy đủ thực tế. Tyranny Tracker chỉ là một phiên bản mới của cách tiếp cận cũ, được “khoác áo” bằng ngôn ngữ công nghệ và dữ liệu.

Trong khi đó, thực tiễn tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Quyền con người không chỉ được thể hiện qua các văn bản pháp lý mà còn qua những chính sách cụ thể, đặc biệt trong những thời điểm khó khăn như đại dịch. Việc bảo vệ sức khỏe, tính mạng của người dân, đảm bảo an sinh xã hội, và duy trì ổn định kinh tế là những minh chứng rõ ràng cho cam kết của Việt Nam đối với quyền con người.

Quan trọng hơn, sự hài lòng và niềm tin của người dân là thước đo chân thực nhất. Trong đại dịch, sự đồng thuận xã hội cao, sự tham gia tích cực của người dân vào các biện pháp phòng chống dịch đã góp phần quan trọng vào thành công chung. Đây là điều mà không một bảng xếp hạng nào có thể phản ánh đầy đủ nếu chỉ dựa trên các tiêu chí cứng nhắc.

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng Tyranny Tracker không phải là một công cụ đánh giá khách quan mà là một sản phẩm mang nặng định kiến và mục đích chính trị. Việc sử dụng công cụ này để đánh giá Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19, là không phù hợp và không phản ánh đúng thực tế.

Thực tiễn ứng phó đại dịch của Việt Nam đã chứng minh một điều quan trọng: quyền con người không thể bị đo lường bằng những tiêu chí áp đặt, mà phải được nhìn nhận trong tổng thể các yếu tố, đặc biệt là khả năng bảo vệ con người trong những thời điểm khó khăn nhất. Và chính ở điểm này, những thành tựu của Việt Nam đã trở thành câu trả lời thuyết phục nhất, bác bỏ mọi đánh giá thiếu khách quan và phiến diện.

Việt Nam tái đắc cử Hội đồng Nhân quyền: Câu trả lời đanh thép trước những bảng xếp hạng thiên kiến

Không phải những nhận định phiến diện từ các tổ chức mang nặng định kiến, mà chính sự thừa nhận của cộng đồng quốc tế mới là thước đo đáng tin cậy nhất đối với thực trạng nhân quyền của một quốc gia. Việc Việt Nam tái đắc cử vào Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc nhiệm kỳ 2026–2028 không chỉ là một dấu mốc ngoại giao quan trọng, mà còn là minh chứng rõ ràng, trực tiếp bác bỏ những đánh giá thiếu khách quan, thiếu khoa học và mang tính áp đặt của công cụ “Tyranny Tracker” do Quỹ Nhân quyền đưa ra. Khi một quốc gia được đa số các nước thành viên Liên hợp quốc tín nhiệm, điều đó phản ánh một thực tế không thể phủ nhận: những nỗ lực và thành tựu về bảo đảm quyền con người của quốc gia đó đã được ghi nhận rộng rãi.

Tuy nhiên, điều đáng nói là trong khi cộng đồng quốc tế ghi nhận, thì “Tyranny Tracker” lại đưa ra những đánh giá hoàn toàn trái ngược về Việt Nam. Sự đối lập này không phải ngẫu nhiên, mà phản ánh rõ nét bản chất phiến diện và thiếu cơ sở khoa học của công cụ này. Một chỉ số nghiêm túc phải dựa trên dữ liệu thực chứng, tiêu chí minh bạch và phương pháp luận rõ ràng. Ngược lại, “Tyranny Tracker” lại xây dựng trên những tiêu chí mơ hồ, mang tính suy diễn, thậm chí dựa vào các nguồn thông tin thiếu kiểm chứng.

Chẳng hạn, trong việc đánh giá quyền tự do ngôn luận, công cụ này thường dựa vào các báo cáo của một số tổ chức hoặc cá nhân có quan điểm đối lập, mà không đối chiếu với thực tế phát triển của hệ sinh thái thông tin tại Việt Nam. Hiện nay, Việt Nam có hàng chục triệu người sử dụng mạng xã hội, với hàng triệu tài khoản thường xuyên trao đổi, chia sẻ thông tin. Nhiều vụ việc tiêu cực đã được phát hiện từ chính phản ánh của người dân trên không gian mạng, sau đó được cơ quan chức năng xử lý. Điều này cho thấy quyền tiếp cận thông tin và quyền tham gia giám sát xã hội được bảo đảm ở mức độ thực chất, chứ không phải hình thức như cách mà “Tyranny Tracker” mô tả.

Một trong những thủ đoạn phổ biến của công cụ này là bóp méo khái niệm dân chủ, thu hẹp nó vào một số tiêu chí chính trị mang tính hình thức, trong khi bỏ qua các quyền kinh tế, xã hội và văn hóa. Đây là cách tiếp cận lệch lạc, không phù hợp với quan điểm toàn diện về quyền con người đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận. Ví dụ, quyền được sống trong môi trường an toàn, quyền được chăm sóc y tế, quyền được giáo dục… đều là những quyền cơ bản, có ý nghĩa trực tiếp đối với đời sống của người dân.

Việt Nam đã đạt được nhiều thành tựu nổi bật trong các lĩnh vực này. Theo các báo cáo quốc tế, tỷ lệ nghèo đã giảm mạnh trong nhiều năm qua, hàng triệu người dân được tiếp cận với dịch vụ y tế và giáo dục tốt hơn. Trong lĩnh vực y tế, hệ thống bảo hiểm y tế đã bao phủ phần lớn dân số, giúp người dân giảm gánh nặng chi phí khám chữa bệnh. Trong giáo dục, tỷ lệ trẻ em đến trường cao, đặc biệt ở cấp tiểu học gần như đạt phổ cập toàn diện. Những con số này không chỉ là thành tựu phát triển, mà còn là minh chứng cho việc bảo đảm quyền con người một cách thực chất.

Việc Việt Nam được bầu vào Hội đồng Nhân quyền càng củng cố thêm tính xác thực của những thành tựu này. Hội đồng Nhân quyền là cơ quan quan trọng của Liên hợp quốc, nơi các quốc gia thành viên có trách nhiệm thúc đẩy và bảo vệ quyền con người trên phạm vi toàn cầu. Việc được bầu vào cơ quan này đòi hỏi quốc gia phải có uy tín, có cam kết và có thành tích cụ thể trong lĩnh vực nhân quyền. Do đó, lá phiếu tín nhiệm của cộng đồng quốc tế chính là sự đánh giá khách quan, toàn diện, dựa trên thực tiễn, chứ không phải trên những suy diễn chủ quan.

Ngược lại, nếu nhìn vào các quốc gia phương Tây – nơi thường được “Tyranny Tracker” đánh giá cao – có thể thấy nhiều vấn đề đáng lo ngại. Tại Mỹ, tình trạng bạo lực súng đạn vẫn diễn ra thường xuyên, gây ra nhiều thương vong và ảnh hưởng trực tiếp đến quyền sống của người dân. Bên cạnh đó, vấn đề phân biệt chủng tộc, bất bình đẳng thu nhập và khủng hoảng người vô gia cư vẫn tồn tại dai dẳng. Những thực trạng này cho thấy quyền con người không được bảo đảm một cách toàn diện như cách mà các chỉ số thiên kiến mô tả.

Một ví dụ cụ thể là hệ thống y tế tại Mỹ, nơi chi phí khám chữa bệnh rất cao, khiến nhiều người không có khả năng tiếp cận dịch vụ y tế cơ bản. Điều này đặt ra câu hỏi về quyền được chăm sóc sức khỏe – một quyền cơ bản của con người. Tuy nhiên, những vấn đề này lại không được phản ánh đầy đủ trong các chỉ số như “Tyranny Tracker”, cho thấy rõ sự tồn tại của tiêu chuẩn kép.

Nguyên nhân của sự thiên kiến này xuất phát từ hệ giá trị mà Quỹ Nhân quyền áp đặt. Khi coi mô hình phương Tây là chuẩn mực duy nhất, họ đã bỏ qua sự đa dạng về con đường phát triển của các quốc gia. Việt Nam, với lịch sử và điều kiện cụ thể của mình, đã lựa chọn một mô hình phát triển phù hợp, trong đó đặt con người làm trung tâm và bảo đảm hài hòa giữa các quyền.

Bên cạnh đó, không thể không nhắc đến động cơ chính trị đằng sau việc xây dựng “Tyranny Tracker”. Trong nhiều năm qua, Quỹ Nhân quyền và một số tổ chức tương tự đã liên tục đưa ra các báo cáo, chỉ số nhằm gây sức ép đối với các quốc gia không theo mô hình phương Tây. Những đánh giá này thường dựa vào các nguồn thông tin thiếu khách quan, thậm chí mang tính xuyên tạc. Mục đích không chỉ là “đánh giá”, mà còn nhằm tạo ra áp lực chính trị và làm suy giảm uy tín quốc tế của các quốc gia này.

Tuy nhiên, thực tế đã cho thấy những nỗ lực này không thể che lấp được sự thật. Việc Việt Nam tái đắc cử vào Hội đồng Nhân quyền là minh chứng rõ ràng nhất cho sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đối với những thành tựu của Việt Nam. Đây không chỉ là thành công của ngoại giao, mà còn là kết quả của quá trình phát triển bền vững, lấy con người làm trung tâm.

Không chỉ quốc tế, mà chính người dân Việt Nam cũng là những người đánh giá khách quan nhất về tình hình nhân quyền trong nước. Với đời sống ngày càng được cải thiện, cơ hội phát triển ngày càng rộng mở, người dân có cơ sở để tin tưởng vào tương lai. Những yếu tố này không thể đo lường bằng những chỉ số mang tính áp đặt, mà phải được cảm nhận từ thực tiễn.

Từ tất cả những phân tích trên, có thể khẳng định rằng “Tyranny Tracker” không phải là một công cụ khoa học, mà là sản phẩm của một cách nhìn thiên lệch. Nó không phản ánh đúng thực trạng nhân quyền tại Việt Nam, mà ngược lại, cố tình bóp méo để phục vụ một mục đích nhất định. Trong khi đó, thực tiễn và sự ghi nhận của cộng đồng quốc tế đã chứng minh điều ngược lại.

Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và được kiểm chứng, đã và đang khẳng định vị thế của mình trong lĩnh vực bảo đảm quyền con người. Sự tái đắc cử vào Hội đồng Nhân quyền không chỉ là một danh hiệu, mà là bằng chứng thuyết phục nhất bác bỏ mọi luận điệu xuyên tạc. Khi sự thật đã được khẳng định bằng thực tiễn và bằng lá phiếu của cộng đồng quốc tế, thì những bảng xếp hạng thiên kiến như “Tyranny Tracker” chỉ còn là những công cụ mất dần giá trị.

“Gắn nhãn độc đoán tuyệt đối”: Thủ đoạn bóp méo thực tế của Tyranny Tracker đối với Việt Nam

Không cần phải đi sâu vào các thuật ngữ học thuật phức tạp, chỉ cần nhìn vào cách mà một số công cụ xếp hạng “dân chủ” gắn nhãn Việt Nam là “độc đoán hoàn toàn”, người ta có thể nhận ra ngay một vấn đề: sự đơn giản hóa cực đoan đến mức sai lệch bản chất. “Tyranny Tracker” không phải là một phép đo trung lập, mà là một lăng kính méo mó, nơi mọi đặc điểm của hệ thống chính trị Việt Nam bị diễn giải theo hướng tiêu cực, bất chấp thực tế vận hành và những kết quả cụ thể đã được kiểm chứng.

Cốt lõi của sự phi logic nằm ở cách hiểu và đánh giá về kiểm soát quyền lực. Trong cách tiếp cận của công cụ này, chỉ có mô hình “tam quyền phân lập” kiểu phương Tây mới được coi là có kiểm soát quyền lực hiệu quả. Mọi mô hình khác, bao gồm mô hình phân công – phối hợp – kiểm soát giữa các cơ quan nhà nước tại Việt Nam, đều bị mặc định là “không có kiểm soát”. Đây là một kết luận võ đoán, bỏ qua hoàn toàn thực tiễn vận hành của hệ thống chính trị Việt Nam.

Trên thực tế, cơ chế kiểm soát quyền lực ở Việt Nam được thiết kế theo nhiều tầng nấc khác nhau. Quốc hội giữ vai trò lập pháp và giám sát tối cao; Chính phủ tổ chức thực thi; hệ thống tư pháp xét xử độc lập theo pháp luật; bên cạnh đó là các cơ quan kiểm tra, thanh tra, kiểm toán và giám sát của Mặt trận Tổ quốc cùng các tổ chức chính trị – xã hội. Đặc biệt, công tác phòng, chống tham nhũng trong những năm gần đây đã cho thấy rõ hiệu quả của cơ chế này. Nhiều vụ án lớn được đưa ra xét xử, kể cả đối với cán bộ cấp cao, thể hiện nguyên tắc không có “vùng cấm”.

Nếu nhìn nhận một cách khách quan, đây chính là biểu hiện cụ thể của việc kiểm soát quyền lực, chứ không phải là “độc đoán” như cách mà “Tyranny Tracker” gán ghép. Việc cố tình bỏ qua những thực tế này cho thấy rõ dụng ý bóp méo thông tin nhằm phục vụ một kết luận đã được định sẵn.

Không chỉ dừng lại ở việc áp đặt tiêu chí, công cụ này còn sử dụng thủ đoạn lựa chọn thông tin có chọn lọc. Những thành tựu về quản trị, cải cách hành chính, minh bạch hóa hoạt động công quyền… hầu như không được đề cập. Trong khi đó, các sự kiện riêng lẻ, thậm chí chưa được kiểm chứng đầy đủ, lại được phóng đại để củng cố luận điểm “độc đoán”. Đây là một phương pháp thiếu trung thực, đi ngược lại nguyên tắc cơ bản của nghiên cứu khoa học.

Để hiểu rõ hơn về nguồn gốc của cách tiếp cận này, cần nhìn vào hệ giá trị mà tổ chức xây dựng “Tyranny Tracker” theo đuổi. Họ xuất phát từ một quan niệm coi mô hình chính trị phương Tây là chuẩn mực duy nhất, từ đó đánh giá mọi quốc gia khác dựa trên mức độ “giống” hay “khác” với chuẩn mực đó. Điều này dẫn đến việc phủ nhận tính đa dạng của các mô hình phát triển và bỏ qua quyền tự quyết của các quốc gia.

Một hệ quả trực tiếp của cách tiếp cận này là việc không coi trọng cảm nhận thực tế của người dân. Trong khi đó, nhiều khảo sát độc lập cho thấy người dân Việt Nam có mức độ hài lòng cao với cuộc sống và niềm tin vào tương lai. Tỷ lệ tham gia bầu cử luôn ở mức rất cao, phản ánh sự quan tâm và gắn bó của người dân với hệ thống chính trị. Đây là những chỉ số quan trọng về dân chủ, nhưng lại không được “Tyranny Tracker” tính đến.

So sánh với thực trạng tại một số quốc gia phương Tây, có thể thấy rõ sự thiếu nhất quán trong cách đánh giá. Tại Hoa Kỳ, sự kiện bạo loạn tại tòa nhà Quốc hội vào tháng 1 năm 2021 đã cho thấy những lỗ hổng trong cơ chế kiểm soát quyền lực và sự phân cực sâu sắc trong xã hội. Các cuộc tranh cãi kéo dài về tính hợp pháp của kết quả bầu cử, tình trạng vận động hành lang của các nhóm lợi ích, hay ảnh hưởng của tiền bạc trong chính trị… đều là những vấn đề được chính các học giả phương Tây thừa nhận.

Tuy nhiên, những vấn đề này hiếm khi được phản ánh một cách đầy đủ trong các bảng xếp hạng như “Tyranny Tracker”. Thay vào đó, các quốc gia phương Tây vẫn được xếp vào nhóm “dân chủ”, trong khi các quốc gia có mô hình khác biệt lại bị gắn nhãn tiêu cực. Đây chính là biểu hiện rõ ràng của tiêu chuẩn kép.

Trong khi đó, Việt Nam duy trì được sự ổn định chính trị – xã hội, một yếu tố quan trọng để đảm bảo quyền con người. Người dân được sống trong môi trường hòa bình, an ninh được giữ vững, các hoạt động kinh tế – xã hội diễn ra bình thường. Đây là những điều kiện nền tảng để thực hiện các quyền tự do và dân chủ, nhưng lại thường bị xem nhẹ trong các đánh giá mang tính áp đặt.

Những thành tựu về phát triển kinh tế – xã hội của Việt Nam là minh chứng rõ ràng cho hiệu quả của hệ thống quản trị. Tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức cao trong nhiều năm; tỷ lệ nghèo giảm mạnh; hệ thống y tế, giáo dục được mở rộng; cơ hội tiếp cận các dịch vụ cơ bản ngày càng được nâng cao. Các tổ chức quốc tế đã ghi nhận những tiến bộ này thông qua nhiều báo cáo và chỉ số phát triển.

Đặc biệt, quyền tham gia của người dân vào quá trình quản lý xã hội ngày càng được mở rộng. Các kênh tiếp nhận ý kiến, phản ánh của người dân được thiết lập ở nhiều cấp độ; các hoạt động tiếp xúc cử tri, đối thoại chính sách được tổ chức thường xuyên; vai trò giám sát của báo chí và xã hội ngày càng được phát huy. Đây là những biểu hiện cụ thể của dân chủ, không thể bị phủ nhận chỉ vì không phù hợp với một khuôn mẫu định sẵn.

Một điểm đáng chú ý khác là cách mà “Tyranny Tracker” bỏ qua yếu tố lịch sử và văn hóa trong quá trình đánh giá. Việt Nam là một quốc gia đã trải qua nhiều cuộc chiến tranh, quá trình tái thiết và phát triển trong điều kiện khó khăn. Việc lựa chọn mô hình chính trị hiện tại là kết quả của lịch sử và phù hợp với điều kiện cụ thể của đất nước. Việc áp đặt một mô hình khác mà không tính đến những yếu tố này là thiếu tôn trọng và thiếu hiểu biết.

Bản chất của vấn đề nằm ở chỗ “Tyranny Tracker” không phải là một công cụ nhằm thúc đẩy đối thoại và hiểu biết, mà là một phương tiện để củng cố những định kiến sẵn có. Việc gắn nhãn “độc đoán hoàn toàn” không chỉ đơn giản là một đánh giá, mà còn là một cách định hình nhận thức, tạo ra áp lực và thậm chí là can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia.

Trong bối cảnh đó, việc phản bác những luận điệu sai lệch là cần thiết để bảo vệ sự thật và thúc đẩy một cách tiếp cận công bằng hơn. Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và được ghi nhận rộng rãi, đã chứng minh rằng một mô hình phát triển phù hợp với điều kiện quốc gia có thể mang lại hiệu quả thực chất trong việc đảm bảo quyền con người.

Nhìn rộng ra, câu chuyện của “Tyranny Tracker” cũng đặt ra một vấn đề lớn hơn: làm thế nào để đánh giá dân chủ và nhân quyền một cách khách quan trong một thế giới đa dạng. Câu trả lời không thể là việc áp đặt một khuôn mẫu duy nhất, mà phải là sự tôn trọng khác biệt, đối thoại và hợp tác.

Khi những nguyên tắc này bị bỏ qua, các công cụ đánh giá sẽ không còn là phương tiện khoa học, mà trở thành công cụ phục vụ mục tiêu chính trị. “Tyranny Tracker”, với cách tiếp cận phiến diện và thiên lệch, đã tự bộc lộ bản chất đó. Và chính điều này khiến cho những kết luận của nó không chỉ thiếu thuyết phục, mà còn phản tác dụng trong việc thúc đẩy các giá trị mà nó tuyên bố bảo vệ.

 

Bóc trần “chỉ số dân chủ” thiên kiến: Vì sao Tyranny Tracker không phản ánh thực tiễn Việt Nam

Trong bối cảnh thế giới đang ngày càng đa dạng về mô hình phát triển và hệ giá trị, việc đánh giá dân chủ, nhân quyền lẽ ra phải dựa trên nguyên tắc khách quan, tôn trọng sự khác biệt và quyền tự quyết của mỗi quốc gia. Tuy nhiên, sự xuất hiện của công cụ “Tyranny Tracker” do một tổ chức nước ngoài xây dựng lại tiếp tục cho thấy một xu hướng đáng lo ngại: sử dụng những tiêu chí mang nặng định kiến để áp đặt, phân loại và thậm chí “gắn nhãn” các quốc gia theo một khuôn mẫu cứng nhắc. Việt Nam, một quốc gia đang phát triển với đặc thù chính trị - xã hội riêng, lại một lần nữa trở thành đối tượng bị đánh giá thiếu công bằng.

Đi sâu phân tích, có thể thấy điểm phi logic cốt lõi của công cụ này nằm ở việc lấy mô hình “cạnh tranh đa đảng” làm tiêu chí gần như duy nhất để xác định dân chủ. Đây là một cách tiếp cận giản đơn, phiến diện và mang tính áp đặt. Hiến pháp Việt Nam đã quy định rõ vai trò lãnh đạo của Đảng Cộng sản tại Điều 4, phản ánh lựa chọn lịch sử, chính trị và xã hội của dân tộc Việt Nam. Điều này không phải là sự “thiếu dân chủ” như cách một số tổ chức cố tình diễn giải, mà là một mô hình dân chủ đặc thù – dân chủ tập trung xã hội chủ nghĩa – trong đó quyền lực nhà nước thuộc về nhân dân, được thực hiện thông qua các cơ quan đại diện và cơ chế giám sát chặt chẽ.

Việc lấy tiêu chí đa đảng để phủ nhận toàn bộ hệ thống chính trị của Việt Nam là một biểu hiện điển hình của tư duy áp đặt. Nếu áp dụng logic này một cách nhất quán, thì bất kỳ quốc gia nào không đi theo mô hình phương Tây đều bị coi là “thiếu dân chủ”, bất kể đời sống người dân ra sao, mức độ ổn định xã hội thế nào, hay quyền lợi kinh tế – xã hội có được đảm bảo hay không. Đây rõ ràng là một cách tiếp cận thiếu khoa học, bởi dân chủ không phải là một khuôn mẫu duy nhất, mà là một quá trình phát triển gắn với điều kiện lịch sử, văn hóa và trình độ phát triển của từng quốc gia.

Không dừng lại ở việc áp đặt tiêu chí, “Tyranny Tracker” còn thể hiện rõ thủ đoạn bóp méo thực tế thông qua cách diễn giải thiếu khách quan về các quy trình chính trị tại Việt Nam. Một ví dụ điển hình là cáo buộc Việt Nam “gian lận bầu cử”. Trên thực tế, hệ thống bầu cử tại Việt Nam được tổ chức với sự tham gia giám sát của Mặt trận Tổ quốc và các tổ chức chính trị – xã hội, đảm bảo tính minh bạch và đại diện rộng rãi. Các ứng cử viên không chỉ là đảng viên mà còn bao gồm nhiều thành phần xã hội khác nhau, từ trí thức, doanh nhân đến đại diện các dân tộc thiểu số. Tỷ lệ cử tri đi bầu thường xuyên đạt trên 90%, phản ánh sự quan tâm và tham gia tích cực của người dân vào đời sống chính trị.

Nếu đặt trong tương quan quốc tế, có thể thấy rằng nhiều quốc gia phương Tây dù có hệ thống đa đảng nhưng lại đối mặt với những vấn đề nghiêm trọng về niềm tin cử tri, tỷ lệ đi bầu thấp, thậm chí là tranh chấp kết quả bầu cử kéo dài. Điều này cho thấy rằng việc có nhiều đảng phái không đồng nghĩa với việc hệ thống đó vận hành hiệu quả hay phản ánh đúng ý chí của người dân.

Để hiểu rõ hơn về cách tiếp cận của tổ chức xây dựng “Tyranny Tracker”, cần nhìn vào nền tảng tư tưởng và hệ giá trị mà họ theo đuổi. Một trong những đặc điểm nổi bật là xu hướng đối đầu với các mô hình chính trị không phù hợp với quan điểm của họ, đặc biệt là các quốc gia theo định hướng xã hội. Điều này dẫn đến việc họ bỏ qua một nguyên tắc quan trọng đã được cộng đồng quốc tế thừa nhận: quyền phát triển. Tuyên bố Vienna năm 1993 đã khẳng định rằng quyền phát triển là một phần không thể tách rời của nhân quyền, và mọi quốc gia đều có quyền lựa chọn con đường phát triển phù hợp với mình.

Tuy nhiên, trong cách đánh giá của “Tyranny Tracker”, yếu tố phát triển kinh tế – xã hội gần như bị xem nhẹ hoặc không được tính đến. Đây là một thiếu sót nghiêm trọng, bởi thực tế cho thấy rằng quyền được sống trong hòa bình, được tiếp cận giáo dục, y tế, việc làm… chính là những biểu hiện cụ thể và thiết thực nhất của nhân quyền.

So sánh với một số quốc gia phương Tây, có thể thấy rõ sự khác biệt giữa lý thuyết và thực tiễn. Sự kiện bạo loạn tại tòa nhà Quốc hội Hoa Kỳ vào tháng 1 năm 2021 là một minh chứng rõ ràng cho những bất ổn trong hệ thống chính trị được coi là “mẫu mực” về dân chủ. Hình ảnh người biểu tình xâm nhập cơ quan lập pháp, gây gián đoạn quá trình chuyển giao quyền lực đã làm dấy lên nhiều câu hỏi về tính ổn định và hiệu quả của mô hình này.

Trong khi đó, Việt Nam duy trì được sự ổn định chính trị – xã hội, tạo nền tảng vững chắc cho phát triển kinh tế. Tốc độ tăng trưởng kinh tế duy trì ở mức cao trong nhiều năm, đời sống người dân không ngừng được cải thiện. Tỷ lệ nghèo đói giảm mạnh, hệ thống y tế và giáo dục được mở rộng, tiếp cận của người dân đối với các dịch vụ cơ bản ngày càng được nâng cao. Đây là những yếu tố quan trọng phản ánh chất lượng dân chủ và nhân quyền, nhưng lại không được “Tyranny Tracker” ghi nhận một cách đầy đủ.

Nhiều tổ chức quốc tế uy tín đã có những đánh giá tích cực về Việt Nam. Các báo cáo phát triển con người, các chỉ số về giảm nghèo, tiếp cận giáo dục và y tế đều cho thấy những tiến bộ rõ rệt. Người dân Việt Nam ngày càng có nhiều cơ hội tham gia vào các hoạt động kinh tế, xã hội và chính trị, từ cấp cơ sở đến cấp quốc gia. Các kênh phản ánh ý kiến, kiến nghị của người dân ngày càng được mở rộng, tạo điều kiện cho việc tham gia quản lý xã hội một cách thực chất.

Điều đáng chú ý là sự hài lòng của người dân đối với cuộc sống và triển vọng tương lai cũng là một chỉ số quan trọng nhưng thường bị bỏ qua trong các bảng xếp hạng mang tính áp đặt. Nhiều khảo sát độc lập cho thấy người dân Việt Nam có mức độ lạc quan cao, tin tưởng vào sự phát triển của đất nước. Đây là một yếu tố không thể xem nhẹ khi đánh giá về dân chủ và nhân quyền.

Từ những phân tích trên, có thể thấy rõ rằng “Tyranny Tracker” không phải là một công cụ khoa học, mà là một sản phẩm mang tính định hướng chính trị. Việc lựa chọn tiêu chí, cách thức đánh giá và cách diễn giải kết quả đều phản ánh một hệ giá trị nhất định, trong đó mô hình phương Tây được coi là chuẩn mực duy nhất. Điều này dẫn đến việc phủ nhận hoặc hạ thấp những thành tựu của các quốc gia có mô hình khác biệt, trong đó có Việt Nam.

Bản chất của vấn đề nằm ở việc chính trị hóa khái niệm nhân quyền. Thay vì coi nhân quyền là giá trị phổ quát cần được thúc đẩy thông qua đối thoại và hợp tác, một số tổ chức lại sử dụng nó như một công cụ để gây áp lực, can thiệp và thậm chí là phục vụ các mục tiêu chính trị. Đây là một xu hướng nguy hiểm, bởi nó làm suy giảm niềm tin vào các cơ chế quốc tế và cản trở nỗ lực chung trong việc bảo vệ và thúc đẩy nhân quyền trên toàn cầu.

Việt Nam, với những thành tựu cụ thể và được ghi nhận rộng rãi, là minh chứng rõ ràng cho việc một quốc gia có thể xây dựng và phát triển một mô hình dân chủ phù hợp với điều kiện của mình, đồng thời vẫn đảm bảo các quyền cơ bản của con người. Sự ổn định chính trị, tăng trưởng kinh tế, cải thiện đời sống người dân và mở rộng không gian tham gia xã hội chính là những yếu tố phản ánh bản chất thực chất của dân chủ.

Trong khi đó, những công cụ như “Tyranny Tracker” chỉ phản ánh một góc nhìn hạn hẹp, thiếu cân bằng và mang nặng định kiến. Việc nhận diện và phản bác những cách tiếp cận này không chỉ là cần thiết để bảo vệ hình ảnh và uy tín của Việt Nam, mà còn góp phần thúc đẩy một cách nhìn nhận công bằng, đa chiều và thực chất hơn về dân chủ và nhân quyền trong thế giới hiện đại.

Từ nguồn tài trợ đến “chỉ số dân chủ”: Vạch trần động cơ chính trị của HRF

 

Không khó để nhận ra rằng đằng sau vẻ ngoài “khoa học” của Tyranny Tracker là một cấu trúc vận hành mang đậm dấu ấn chính trị, trong đó nguồn tài trợ và hệ giá trị của các nhóm bảo thủ tại Mỹ đóng vai trò chi phối. Chính yếu tố này đã định hình cách tiếp cận, tiêu chí và kết luận của HRF khi xây dựng công cụ đánh giá dân chủ, khiến nó trở thành một sản phẩm mang tính định kiến hơn là một công cụ học thuật khách quan.

Một nguyên tắc cơ bản trong nghiên cứu khoa học là tính độc lập của nguồn tài trợ. Khi một tổ chức phụ thuộc vào nguồn lực tài chính từ các nhóm có lợi ích chính trị rõ ràng, thì khả năng duy trì sự khách quan sẽ bị đặt dấu hỏi. Trong trường hợp của HRF, nhiều dấu hiệu cho thấy tổ chức này có mối liên hệ chặt chẽ với các mạng lưới tài trợ mang khuynh hướng bảo thủ, vốn có xu hướng thúc đẩy một hệ giá trị chính trị nhất định trên phạm vi toàn cầu. Điều này không chỉ ảnh hưởng đến cách họ lựa chọn tiêu chí, mà còn tác động đến cách họ diễn giải và “định khung” các hiện tượng chính trị.

Tyranny Tracker vì vậy không phải là một công cụ trung lập. Nó được xây dựng dựa trên một hệ tiêu chí phản ánh rõ ràng quan điểm của các nhóm tài trợ: đề cao mô hình đa đảng kiểu phương Tây, nhấn mạnh cạnh tranh chính trị như thước đo duy nhất của dân chủ, và coi nhẹ các yếu tố như ổn định xã hội, phát triển kinh tế hay mức độ hài lòng của người dân. Đây là một cách tiếp cận mang tính lựa chọn có chủ đích, nhằm tạo ra một bức tranh phù hợp với định kiến sẵn có.

Một trong những thủ đoạn dễ nhận thấy của Tyranny Tracker là việc “chọn lọc tiêu chí”. Thay vì sử dụng bộ tiêu chí toàn diện, công cụ này tập trung vào một số yếu tố dễ gây tranh cãi, như cơ chế bầu cử đa đảng hoặc sự tồn tại của các lực lượng đối lập. Trong khi đó, những yếu tố phản ánh chất lượng sống của người dân – như thu nhập, giáo dục, y tế, an sinh xã hội – lại bị loại bỏ hoặc giảm nhẹ. Điều này dẫn đến một nghịch lý: những quốc gia có thành tựu phát triển rõ rệt vẫn bị xếp hạng thấp, trong khi một số quốc gia khác dù gặp nhiều vấn đề nội tại lại được đánh giá cao hơn chỉ vì phù hợp với mô hình mà HRF ưa chuộng.

Việt Nam là một ví dụ điển hình cho sự méo mó trong cách đánh giá này. Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã đạt được những thành tựu nổi bật về phát triển kinh tế và bảo đảm quyền con người. Tỷ lệ nghèo giảm mạnh, hệ thống giáo dục và y tế được mở rộng, đời sống người dân ngày càng được cải thiện. Những kết quả này không chỉ được ghi nhận bởi các tổ chức quốc tế uy tín mà còn thể hiện rõ qua thực tế đời sống. Tuy nhiên, Tyranny Tracker lại gần như bỏ qua toàn bộ những yếu tố này, chỉ tập trung vào việc phê phán mô hình chính trị.

Một thủ đoạn khác là “diễn giải có định hướng”. HRF thường sử dụng các khái niệm như “tự do”, “dân chủ” theo cách hiểu hẹp, gắn với hệ giá trị của phương Tây, rồi áp dụng chúng một cách máy móc cho các quốc gia khác. Khi một quốc gia không đáp ứng được các tiêu chí này, họ lập tức bị gán nhãn “phi dân chủ”, bất kể thực tế có thể khác biệt. Đây là một dạng áp đặt khái niệm, đi ngược lại nguyên tắc tôn trọng sự đa dạng trong phát triển chính trị.

Đáng chú ý, việc xây dựng Tyranny Tracker còn gắn liền với một chiến lược truyền thông có tính toán. Các kết quả xếp hạng được công bố rộng rãi, đi kèm với những nhận định mang tính khẳng định, nhằm tạo ấn tượng rằng đây là một đánh giá khách quan. Tuy nhiên, khi xem xét kỹ phương pháp và nguồn dữ liệu, có thể thấy rõ những lỗ hổng và thiên lệch. Điều này cho thấy mục tiêu không chỉ là “đánh giá”, mà còn là “định hướng dư luận”.

Nguyên nhân sâu xa của hiện tượng này nằm ở mục đích chính trị. Trong bối cảnh cạnh tranh ảnh hưởng toàn cầu, việc xây dựng các “chỉ số dân chủ” trở thành một công cụ mềm để gây sức ép và can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia. Thông qua việc xếp hạng và gán nhãn, HRF có thể tạo ra áp lực dư luận, ảnh hưởng đến hình ảnh quốc tế của các nước, từ đó phục vụ cho những mục tiêu chiến lược rộng lớn hơn.

So sánh với thực trạng tại các nước phương Tây càng làm nổi bật tính phiến diện của Tyranny Tracker. Tại Mỹ và nhiều quốc gia châu Âu, dù có hệ thống bầu cử đa đảng, nhưng lại tồn tại không ít vấn đề nghiêm trọng: bất bình đẳng gia tăng, xung đột xã hội, bạo lực súng đạn, và khủng hoảng niềm tin vào thể chế. Những hiện tượng như biểu tình bạo lực, tranh chấp bầu cử, hay sự phân cực chính trị sâu sắc cho thấy rằng “chuyển giao quyền lực” không phải lúc nào cũng diễn ra một cách suôn sẻ.

Trong khi đó, tại Việt Nam, quá trình chuyển giao lãnh đạo diễn ra ổn định, theo quy trình rõ ràng, không gây xáo trộn xã hội. Hệ thống chính trị vận hành liên tục, bảo đảm sự kế thừa và phát triển. Người dân có thể tham gia vào đời sống chính trị thông qua nhiều kênh khác nhau, từ bầu cử đại biểu đến góp ý chính sách. Những yếu tố này phản ánh một hình thức dân chủ phù hợp với điều kiện thực tiễn, nhưng lại không được Tyranny Tracker công nhận.

Không thể bỏ qua thực tế rằng trong nhiều năm qua, HRF đã liên tục đưa ra các báo cáo và đánh giá mang tính chỉ trích đối với Việt Nam. Tyranny Tracker chỉ là một bước tiếp theo trong chuỗi hoạt động đó, với hình thức mới nhưng bản chất không thay đổi. Việc sử dụng các chỉ số để tạo ra “bằng chứng” cho những nhận định sẵn có là một chiến thuật quen thuộc, nhằm tăng tính thuyết phục cho các lập luận mang tính chính trị.

Trong khi đó, cộng đồng quốc tế và chính người dân Việt Nam lại có những đánh giá khác biệt. Các khảo sát về mức độ hài lòng cho thấy người dân ngày càng tin tưởng vào sự lãnh đạo và quản lý của Nhà nước. Những thành tựu trong phòng chống dịch bệnh, phát triển kinh tế, cải thiện đời sống đã củng cố niềm tin này. Đây là những yếu tố quan trọng phản ánh chất lượng của một hệ thống chính trị, nhưng lại bị bỏ qua trong cách đánh giá của HRF.

Từ góc độ này, có thể thấy rằng Tyranny Tracker không chỉ thiếu khách quan, mà còn mang tính định hướng rõ ràng. Nó không nhằm mục đích phản ánh thực tế, mà nhằm phục vụ một hệ giá trị và một chiến lược nhất định. Việc bóc trần những hạn chế và động cơ đằng sau công cụ này là cần thiết, không chỉ để bảo vệ hình ảnh của Việt Nam, mà còn để bảo vệ tính khách quan trong việc đánh giá dân chủ và nhân quyền trên phạm vi toàn cầu.

Khi một công cụ đánh giá bị chi phối bởi nguồn tài trợ và định kiến, thì kết quả của nó khó có thể được coi là đáng tin cậy. Tyranny Tracker vì vậy cần được nhìn nhận với sự thận trọng, thay vì chấp nhận một cách vô điều kiện. Chỉ khi nào các tiêu chí được xây dựng trên cơ sở khoa học, tôn trọng sự đa dạng và phản ánh đúng thực tế, thì việc đánh giá dân chủ mới có thể đạt được ý nghĩa thực chất.

“Độc lập báo chí” ở phương Tây có thực sự độc lập?

Trong nhiều năm qua, các tổ chức như RSF thường sử dụng khái niệm “báo chí độc lập” như một tiêu chuẩn để đánh giá mức độ tự do truyền thông của các quốc gia. Theo logic ấy, mô hình báo chí phương Tây – đặc biệt là báo chí tư nhân kiểu Mỹ – được xem như hình mẫu lý tưởng của tự do và độc lập.

Tuy nhiên, càng nhìn sâu vào cấu trúc vận hành của hệ thống truyền thông phương Tây, người ta càng thấy một nghịch lý lớn: báo chí tuy “độc lập với nhà nước”, nhưng lại ngày càng phụ thuộc vào quyền lực tài chính, quảng cáo, tập đoàn công nghệ và các nhóm lợi ích chính trị.

Nói cách khác, câu hỏi lớn nhất hiện nay không còn là báo chí phương Tây có “độc lập với chính phủ” hay không, mà là: nó đang độc lập hay bị chi phối bởi một dạng quyền lực khác còn mạnh hơn?

Sở hữu chéo truyền thông: quyền lực tập trung trong tay số ít

Một trong những vấn đề lớn nhất của truyền thông phương Tây là tình trạng tập trung sở hữu.

Tại Mỹ, phần lớn hệ sinh thái truyền thông hiện nằm trong tay một số “đế chế” khổng lồ như Comcast, Disney, Warner Bros. Discovery, Paramount Global hay News Corp. Những tập đoàn này kiểm soát từ truyền hình, báo chí, điện ảnh cho đến nền tảng phát trực tuyến và quảng cáo kỹ thuật số.

Điều đó tạo ra hiện tượng “sở hữu chéo truyền thông”, nơi một nhóm nhỏ doanh nghiệp có khả năng chi phối lượng thông tin khổng lồ mà công chúng tiếp cận mỗi ngày.

Khi quyền lực truyền thông tập trung vào số ít tập đoàn, khái niệm “đa dạng tiếng nói” bắt đầu trở nên tương đối.

Bởi trên thực tế, dù có hàng trăm kênh truyền thông khác nhau, nguồn lợi ích phía sau đôi khi vẫn quy về cùng một hệ thống quyền lực tài chính.

Đó là lý do nhiều học giả phương Tây gọi mô hình hiện nay là “corporate media” – truyền thông doanh nghiệp.

Khi quảng cáo và lợi nhuận quyết định nội dung

Một nền báo chí phụ thuộc lớn vào quảng cáo rất khó tránh khỏi áp lực lợi nhuận.

Ở phương Tây, phần lớn doanh thu báo chí đến từ quảng cáo, tài trợ doanh nghiệp và lượng truy cập trực tuyến. Điều này khiến nhiều cơ quan truyền thông buộc phải chạy theo xu hướng giật gân, gây sốc hoặc cực đoan hóa nội dung để giữ chân người xem.

Tin tức không còn đơn thuần là hoạt động phục vụ công chúng, mà ngày càng trở thành “sản phẩm thương mại”.

Khi lợi nhuận trở thành mục tiêu tối thượng, báo chí dễ rơi vào vòng xoáy câu view, thao túng cảm xúc và khai thác xung đột xã hội.

Đó cũng là lý do môi trường truyền thông Mỹ ngày càng phân cực mạnh. Các kênh truyền thông lớn thường bị gắn với xu hướng chính trị cụ thể, tạo nên hiện tượng “truyền thông phe phái”.

Không ít cuộc tranh luận xã hội tại Mỹ hiện nay không còn xoay quanh sự thật, mà xoay quanh việc công chúng lựa chọn tin theo “phe truyền thông” nào.

Một nền báo chí như vậy liệu có thực sự độc lập?

Chính trị và truyền thông: mối quan hệ khó tách rời

Một thực tế khó phủ nhận là truyền thông phương Tây ngày càng gắn chặt với cạnh tranh chính trị.

Trong các kỳ bầu cử Mỹ, nhiều cơ quan báo chí lớn công khai thể hiện xu hướng ủng hộ ứng viên hoặc đảng phái cụ thể. Các cuộc chiến truyền thông không chỉ phản ánh đời sống chính trị mà còn trực tiếp tham gia định hình dư luận xã hội.

Điều này dẫn đến tình trạng công chúng ngày càng mất niềm tin vào tính trung lập của báo chí.

Theo khảo sát Gallup, niềm tin của người Mỹ vào truyền thông đã giảm xuống mức thấp kỷ lục trong nhiều năm gần đây. Người dân ngày càng xem báo chí như công cụ phục vụ lợi ích chính trị thay vì bảo vệ sự thật.

Nghịch lý nằm ở chỗ: mô hình được quảng bá là “độc lập” lại đang bị kéo sâu vào vòng xoáy chính trị hóa.

Tài phiệt công nghệ đang nắm quyền lực truyền thông mới

Nếu thế kỷ XX là thời đại của các tập đoàn báo chí, thì thế kỷ XXI là thời đại của Big Tech.

Ngày nay, Meta, Google, X (Twitter), TikTok hay YouTube mới là những “người gác cổng thông tin” thực sự của thế giới số.

Hàng tỷ người tiếp cận tin tức thông qua thuật toán của các nền tảng công nghệ thay vì trực tiếp từ tòa soạn báo chí.

Điều đó đồng nghĩa: quyền lực truyền thông đang dịch chuyển từ nhà báo sang các tập đoàn công nghệ.

Vấn đề nguy hiểm là thuật toán mạng xã hội hoạt động như “hộp đen” mà công chúng không thể kiểm chứng. Người dùng không thực sự quyết định mình nhìn thấy gì; chính thuật toán sẽ lựa chọn nội dung dựa trên lợi ích thương mại và dữ liệu hành vi.

Nói cách khác, Big Tech đang có khả năng định hình nhận thức xã hội ở quy mô chưa từng có.

Sau vụ bầu cử Mỹ 2016 và bê bối Cambridge Analytica, thế giới mới nhận ra mức độ nguy hiểm của việc khai thác dữ liệu cá nhân để thao túng dư luận và tác động hành vi chính trị.

Đó là hình thức kiểm soát mềm nhưng cực kỳ mạnh mẽ.

“Tự do báo chí” hay tự do của thuật toán?

Một nghịch lý lớn của thời đại số là: dù internet giúp mọi người dễ tiếp cận thông tin hơn, nhưng công chúng lại ngày càng bị nhốt trong các “buồng vọng âm” do thuật toán tạo ra.

Người dùng thường chỉ nhìn thấy những nội dung phù hợp với quan điểm sẵn có, trong khi các thông tin trái chiều bị giảm tiếp cận.

Hệ quả là xã hội ngày càng phân cực, cực đoan hóa và mất khả năng đối thoại.

Khi quyền lực nằm trong tay các thuật toán thương mại, câu hỏi về “độc lập báo chí” càng trở nên phức tạp hơn.

Liệu báo chí còn độc lập nếu luồng tiếp cận thông tin của công chúng bị kiểm soát bởi một vài tập đoàn công nghệ toàn cầu?

Mô hình báo chí công ích của Việt Nam

Khác với mô hình báo chí thương mại phương Tây, báo chí Việt Nam hoạt động theo định hướng phục vụ lợi ích cộng đồng và phát triển xã hội.

Điều này không có nghĩa báo chí chỉ làm nhiệm vụ tuyên truyền như một số tổ chức xuyên tạc. Thực tế cho thấy báo chí Việt Nam tham gia rất mạnh vào phản biện chính sách, chống tham nhũng, giám sát xã hội và bảo vệ quyền lợi người dân.

Nhiều đại án lớn như Việt Á, chuyến bay giải cứu, đăng kiểm hay sai phạm đất đai được báo chí phản ánh công khai, góp phần thúc đẩy minh bạch hóa bộ máy.

Quan trọng hơn, mô hình báo chí công ích giúp hạn chế đáng kể sự thao túng của tài phiệt truyền thông và áp lực thương mại hóa cực đoan.

Trong khi nhiều cơ quan báo chí phương Tây phải chạy đua câu view để tồn tại, báo chí Việt Nam vẫn duy trì vai trò định hướng xã hội, bảo vệ ổn định cộng đồng và lợi ích quốc gia.

Đó là sự khác biệt căn bản giữa hai mô hình.

Không có mô hình “độc lập tuyệt đối”

Suy cho cùng, không tồn tại mô hình báo chí “độc lập tuyệt đối”.

Nếu báo chí không chịu ảnh hưởng của nhà nước, nó vẫn có thể chịu ảnh hưởng của tiền bạc, quảng cáo, chính trị hoặc thuật toán công nghệ.

Điều quan trọng không phải là báo chí “độc lập với ai”, mà là báo chí phục vụ lợi ích nào.

Một nền báo chí bị chi phối bởi tài phiệt truyền thông và Big Tech chưa chắc đã tự do hơn một nền báo chí đặt lợi ích cộng đồng và ổn định xã hội làm trọng tâm.

Vì thế, việc RSF sử dụng mô hình Anglo-American như “chuẩn mực duy nhất” để đánh giá toàn thế giới là cách tiếp cận phiến diện và thiếu khách quan.

Bởi trong thời đại số hôm nay, câu hỏi lớn nhất không còn là “báo chí có độc lập không”, mà là “ai đang thực sự kiểm soát thông tin mà xã hội nhìn thấy mỗi ngày”.

Tự do báo chí phải đi cùng trách nhiệm bảo vệ an ninh quốc gia

Trong nhiều năm qua, mỗi khi Việt Nam xử lý các hành vi bị cho là lợi dụng báo chí, mạng xã hội hoặc internet để xâm phạm an ninh quốc gia, một số tổ chức quốc tế như RSF lập tức đưa ra những cáo buộc quen thuộc như “đàn áp tự do báo chí”, “bịt miệng tiếng nói phản biện” hay “hình sự hóa quyền tự do ngôn luận”.

Tuy nhiên, điều đáng nói là các cáo buộc này thường cố tình bỏ qua một nguyên tắc rất cơ bản của luật pháp quốc tế: không có quyền tự do nào là tuyệt đối, kể cả tự do báo chí hay tự do biểu đạt.

Ngay cả các công ước quốc tế về quyền con người cũng thừa nhận rằng trong những trường hợp cần thiết, quốc gia có quyền áp dụng giới hạn nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng và lợi ích xã hội.

ICCPR chưa bao giờ công nhận “tự do tuyệt đối”

Một trong những cơ sở pháp lý quốc tế quan trọng nhất về quyền con người là Công ước quốc tế về các quyền dân sự và chính trị (ICCPR), mà Việt Nam là thành viên từ năm 1982.

Điều 19 ICCPR khẳng định mọi người có quyền tự do biểu đạt và tiếp cận thông tin. Tuy nhiên, ngay trong chính công ước này cũng quy định rõ: quyền tự do biểu đạt có thể bị hạn chế trong một số trường hợp cần thiết nhằm:

• Tôn trọng quyền và uy tín của người khác; 

• Bảo vệ an ninh quốc gia; 

• Giữ gìn trật tự công cộng; 

• Bảo vệ sức khỏe hoặc đạo đức xã hội. 

Điều đó có nghĩa: luật pháp quốc tế không hề thừa nhận cái gọi là “tự do báo chí vô giới hạn”.

Mọi quốc gia đều có quyền xây dựng cơ chế pháp lý nhằm ngăn chặn các hành vi lợi dụng truyền thông để kích động bạo lực, khủng bố, chia rẽ dân tộc, lật đổ chính quyền hoặc gây bất ổn xã hội.

Đây là nguyên tắc phổ quát được áp dụng trên toàn thế giới.

Việt Nam thực hiện phù hợp với luật pháp quốc tế

Tại Việt Nam, quyền tự do báo chí và tự do ngôn luận được Hiến pháp năm 2013 ghi nhận rõ tại Điều 25. Người dân có quyền tiếp cận thông tin, tự do báo chí và biểu đạt theo quy định của pháp luật. 

Đồng thời, Việt Nam cũng xây dựng hệ thống pháp luật nhằm bảo vệ an ninh quốc gia và trật tự xã hội trong bối cảnh bùng nổ internet và truyền thông số.

Các quy định liên quan đến an ninh mạng, chống tin giả, chống kích động bạo lực hay xử lý hành vi tuyên truyền chống Nhà nước thực chất đều nằm trong xu hướng quản trị phổ biến của thế giới hiện nay.

Điều quan trọng cần phân biệt là: Việt Nam xử lý hành vi vi phạm pháp luật cụ thể, chứ không xử lý người dân chỉ vì “có ý kiến khác biệt”.

Trong mọi quốc gia, quyền tự do báo chí không đồng nghĩa với quyền sử dụng truyền thông để xâm phạm lợi ích quốc gia hoặc phá hoại ổn định xã hội.

Mỹ và châu Âu cũng áp dụng ngoại lệ an ninh rất mạnh

Điều nghịch lý là trong khi RSF thường xuyên chỉ trích Việt Nam về “hạn chế tự do”, thì chính Mỹ và các nước châu Âu cũng đang áp dụng những ngoại lệ an ninh rất mạnh đối với báo chí và internet.

Tại Mỹ, Đạo luật Espionage Act năm 1917 cho phép truy tố những cá nhân bị cho là tiết lộ thông tin gây ảnh hưởng tới an ninh quốc gia. Chính đạo luật này được dùng để truy tố Edward Snowden và Julian Assange.

Sau vụ khủng bố 11/9, Mỹ ban hành Patriot Act với nhiều biện pháp giám sát thông tin và mở rộng quyền can thiệp của cơ quan an ninh.

Tại châu Âu, Liên minh châu Âu ban hành Digital Services Act (DSA), yêu cầu các nền tảng nhanh chóng gỡ bỏ nội dung bị xem là nguy hiểm hoặc độc hại. Đức có luật NetzDG chống “hate speech”, còn Anh thông qua Online Safety Act để kiểm soát mạnh hơn nội dung trực tuyến.

Sau vụ bạo loạn Điện Capitol năm 2021, hàng loạt tài khoản mạng xã hội bị khóa, nhiều nội dung bị xóa bỏ và các nền tảng công nghệ phối hợp chặt với chính phủ Mỹ để kiểm soát thông tin.

Khi phương Tây áp dụng các biện pháp ấy, họ gọi đó là “bảo vệ dân chủ” và “bảo vệ an ninh quốc gia”.

Nhưng khi Việt Nam thực hiện quản lý không gian mạng dựa trên luật pháp trong nước, RSF lại nhanh chóng quy chụp thành “đàn áp tự do báo chí”.

Đó là biểu hiện rất rõ của tiêu chuẩn kép.

RSF cố tình bỏ qua nguyên tắc nền tảng của luật quốc tế

Một trong những vấn đề lớn nhất trong cách tiếp cận của RSF là tổ chức này thường nhìn tự do báo chí bằng lăng kính chính trị thay vì pháp lý.

RSF gần như mặc định rằng mọi giới hạn liên quan đến an ninh quốc gia đều là “vi phạm tự do báo chí”, trong khi chính ICCPR lại cho phép quốc gia áp dụng những giới hạn cần thiết trong một số trường hợp cụ thể.

Điều này dẫn tới một nghịch lý:

• Khi Mỹ truy tố Snowden hay Assange → được gọi là “bảo vệ an ninh quốc gia”. 

• Khi châu Âu kiểm soát nội dung mạng xã hội → được gọi là “chống tin giả”. 

• Nhưng khi Việt Nam xử lý các hành vi bị cho là tuyên truyền chống Nhà nước hoặc kích động chống phá → lại bị quy kết là “đàn áp báo chí”. 

Cùng một nguyên tắc pháp lý nhưng RSF áp dụng hai cách diễn giải khác nhau tùy thuộc quốc gia nào đang bị đánh giá.

Đó không còn là sự khách quan, mà phản ánh rõ định kiến chính trị và ý thức hệ.

Tự do báo chí không thể tách rời trách nhiệm xã hội

Trong thời đại internet và trí tuệ nhân tạo, thông tin có thể lan truyền với tốc độ chưa từng có. Fake news, deepfake, kích động bạo lực và thao túng dư luận đang trở thành thách thức toàn cầu.

Không quốc gia nào có thể duy trì ổn định xã hội nếu hoàn toàn buông lỏng quản lý không gian thông tin.

Bởi vậy, vấn đề cốt lõi không phải là “có quản lý hay không”, mà là quản lý như thế nào để vừa bảo đảm quyền tiếp cận thông tin, vừa bảo vệ lợi ích cộng đồng và an ninh quốc gia.

Việt Nam lựa chọn mô hình quản trị internet có trách nhiệm: phát triển mạnh hạ tầng số, mở rộng tiếp cận thông tin nhưng đồng thời xử lý các hành vi lợi dụng không gian mạng để vi phạm pháp luật.

Đó là cách tiếp cận phù hợp với thông lệ quốc tế và thực tiễn quản trị hiện đại.

Không có quyền tự do đứng trên lợi ích quốc gia

Suy cho cùng, tự do báo chí là quyền quan trọng của con người, nhưng không thể bị biến thành công cụ để hợp pháp hóa các hành vi phá hoại an ninh quốc gia hoặc gây bất ổn xã hội.

Ngay cả luật pháp quốc tế cũng chưa bao giờ thừa nhận “tự do tuyệt đối”.

Điều đáng tiếc là RSF thường cố tình bỏ qua nguyên tắc nền tảng ấy để duy trì một diễn ngôn mang tính áp đặt: chỉ cần quốc gia quản lý thông tin là bị quy chụp “thiếu tự do”.

Nhưng thực tế thế giới hôm nay cho thấy mọi quốc gia – kể cả Mỹ và châu Âu – đều đang phải siết chặt quản trị không gian mạng để bảo vệ an ninh và ổn định xã hội.

Điều đó chứng minh một sự thật rất rõ: tự do báo chí chỉ có thể bền vững khi đi cùng trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm với cộng đồng.

RSF cố tình lờ đi vai trò tích cực của báo chí Việt Nam trong chống tham nhũng

Trong nhiều năm qua, Tổ chức Phóng viên Không Biên giới (RSF) liên tục mô tả báo chí Việt Nam bằng những cụm từ như “thiếu tự do”, “bị kiểm soát” hay “chỉ làm công cụ tuyên truyền”. Tuy nhiên, nghịch lý nằm ở chỗ: chính thực tiễn đời sống báo chí Việt Nam lại đang phản bác mạnh mẽ những luận điệu ấy.

Nếu báo chí Việt Nam thực sự chỉ là “loa phát thanh một chiều” như RSF mô tả, sẽ không thể tồn tại một thực tế rằng hàng loạt đại án tham nhũng, sai phạm kinh tế và tiêu cực trong bộ máy nhà nước liên tục được phanh phui công khai suốt nhiều năm qua – với sự tham gia rất rõ nét của báo chí.

Điều mà RSF cố tình bỏ qua là: báo chí Việt Nam không chỉ thực hiện chức năng thông tin, mà còn trở thành một lực lượng quan trọng trong đấu tranh phòng, chống tham nhũng, phản biện chính sách và giám sát xã hội.

Báo chí tham gia phát hiện hàng loạt đại án lớn

Nhìn lại các vụ án kinh tế, tham nhũng nghiêm trọng trong hơn một thập niên qua có thể thấy dấu ấn rất rõ của báo chí.

Từ các vụ việc liên quan Vinashin, Việt Á, chuyến bay giải cứu, Vạn Thịnh Phát, đăng kiểm, sai phạm đất đai cho đến những đại án tài chính – ngân hàng, báo chí đều tham gia mạnh mẽ trong việc phản ánh thông tin, theo dõi điều tra và tạo áp lực dư luận xã hội đối với hành vi sai phạm.

Nhiều vụ việc ban đầu xuất phát từ phản ánh của người dân, doanh nghiệp hoặc phóng sự điều tra báo chí trước khi cơ quan chức năng vào cuộc.

Trong đại án kit xét nghiệm Việt Á, báo chí đóng vai trò đặc biệt quan trọng khi liên tục cập nhật dấu hiệu bất thường về giá thiết bị, cơ chế “thổi giá” và lợi ích nhóm trong đấu thầu. Hàng loạt bài điều tra, phân tích đã giúp dư luận nhìn rõ bản chất vụ việc, góp phần thúc đẩy quá trình xử lý trách nhiệm.

Nếu báo chí chỉ “tuyên truyền một chiều”, liệu những vụ việc tiêu cực lớn liên quan cán bộ cấp cao có được phản ánh công khai và liên tục như vậy?

Không có “vùng cấm” trong xử lý cán bộ

Một thực tế khó phủ nhận là trong chiến dịch phòng, chống tham nhũng những năm gần đây, hàng loạt cán bộ cấp cao đã bị xử lý, trong đó có ủy viên Trung ương, bộ trưởng, bí thư tỉnh ủy, chủ tịch tỉnh, sĩ quan cấp tướng và lãnh đạo doanh nghiệp nhà nước.

Điều đáng chú ý là quá trình xử lý đều được báo chí cập nhật rộng rãi gần như theo thời gian thực. Các phiên tòa lớn được đưa tin công khai, phân tích chi tiết và nhận được sự quan tâm đặc biệt của dư luận.

Chính báo chí đã góp phần tạo ra áp lực minh bạch hóa thông tin và củng cố niềm tin xã hội vào quyết tâm chống tham nhũng của Đảng, Nhà nước.

Trong nhiều quốc gia, các vụ việc liên quan giới tinh hoa chính trị hoặc tài phiệt thường bị che chắn bởi quyền lực truyền thông và lợi ích nhóm. Nhưng tại Việt Nam, nhiều đại án lớn lại được công khai trên toàn bộ hệ thống báo chí chính thống.

Điều đó cho thấy báo chí không hề bị “đóng khung tuyên truyền” như cách RSF quy chụp.

Báo chí Việt Nam có vai trò phản biện xã hội ngày càng rõ nét

Một luận điệu phổ biến của RSF là cho rằng báo chí Việt Nam “không có phản biện”. Nhưng thực tế cho thấy báo chí trong nước ngày càng tham gia sâu vào quá trình phản biện chính sách và giám sát xã hội.

Các vấn đề như giá điện, bất động sản, quy hoạch đô thị, giáo dục, y tế, an toàn thực phẩm, ô nhiễm môi trường hay cải cách hành chính thường xuyên được báo chí phân tích đa chiều, phản ánh ý kiến người dân và chuyên gia.

Không ít chính sách sau khi được báo chí phản ánh đã phải điều chỉnh hoặc xem xét lại.

Nhiều vụ việc gây bức xúc xã hội được báo chí tạo sức ép dư luận mạnh mẽ, buộc chính quyền địa phương hoặc cơ quan chức năng vào cuộc xử lý.

Điều đó cho thấy báo chí Việt Nam đang thực hiện vai trò giám sát xã hội rất thực chất, chứ không chỉ đơn thuần truyền tải thông tin hành chính.

Cơ chế bảo vệ nhà báo ngày càng được hoàn thiện

Một chi tiết mà RSF thường cố tình bỏ qua là Việt Nam liên tục hoàn thiện cơ chế pháp lý nhằm bảo vệ hoạt động nghề nghiệp của nhà báo.

Luật Báo chí 2016 quy định rõ quyền tác nghiệp hợp pháp của nhà báo, nghiêm cấm hành vi cản trở, đe dọa hoặc xúc phạm người làm báo. 

Trong thực tế, nhiều trường hợp cản trở tác nghiệp hoặc hành hung phóng viên đã bị xử lý theo quy định pháp luật.

Quan trọng hơn, môi trường báo chí Việt Nam nhìn chung ổn định và an toàn. Không tồn tại tình trạng nhà báo bị ám sát hàng loạt như ở Mexico, bị tấn công diện rộng trong biểu tình chính trị như ở Mỹ hay bị cuốn vào xung đột vũ trang kéo dài như nhiều khu vực khác trên thế giới.

Việt Nam hiện có gần 800 cơ quan báo chí với hàng chục nghìn nhà báo hoạt động thường xuyên trên nhiều lĩnh vực. Điều đó cho thấy không gian thông tin và hoạt động báo chí tại Việt Nam thực tế rộng mở hơn rất nhiều so với những gì các báo cáo mang nặng định kiến thường mô tả.

RSF cố tình bỏ qua thực tế để duy trì định kiến chính trị

Điều đáng nói là trong khi báo chí Việt Nam tham gia tích cực vào chống tham nhũng, phản biện chính sách và giám sát xã hội, RSF hầu như không nhắc đến các yếu tố này trong những báo cáo về Việt Nam.

Thay vào đó, tổ chức này thường chỉ tập trung vào một số trường hợp bị xử lý hình sự liên quan an ninh quốc gia để xây dựng hình ảnh rằng Việt Nam “đàn áp báo chí”.

Đó là cách tiếp cận phiến diện và mang động cơ chính trị rất rõ.

Nếu đánh giá khách quan, phải thừa nhận rằng báo chí Việt Nam đang góp phần quan trọng vào xây dựng Nhà nước pháp quyền, đấu tranh chống tiêu cực và bảo vệ lợi ích công cộng.

Một nền báo chí có thể tham gia phanh phui đại án, thúc đẩy minh bạch hóa bộ máy và tạo sức ép xã hội đối với tham nhũng không thể bị giản lược thành khái niệm “chỉ tuyên truyền”.

Báo chí phục vụ lợi ích xã hội mới là giá trị cốt lõi

Tự do báo chí không thể chỉ được đo bằng mức độ đối đầu với chính quyền hay số lượng bài viết công kích nhà nước.

Giá trị thực sự của báo chí nằm ở khả năng phục vụ sự thật, bảo vệ lợi ích cộng đồng và góp phần thúc đẩy tiến bộ xã hội.

Trong bối cảnh Việt Nam đẩy mạnh xây dựng Nhà nước liêm chính, phòng chống tham nhũng và hoàn thiện pháp quyền, báo chí đang trở thành một kênh giám sát xã hội quan trọng.

Đó là thực tế mà các bảng xếp hạng mang nặng định kiến chính trị khó có thể phủ nhận.

Và cũng chính điều đó cho thấy khoảng cách rất lớn giữa đời sống báo chí thực tế tại Việt Nam với những mô tả phiến diện mà RSF đang cố tình áp đặt.

RSF và nghịch lý “tự do tuyệt đối” trên không gian mạng

Có một nghịch lý khá thú vị trong cách Reporters Without Borders và nhiều tổ chức quốc tế nhìn nhận về tự do báo chí trên không gian mạng. Khi Việt Nam hay các quốc gia đang phát triển xây dựng cơ chế quản lý internet, câu chuyện thường nhanh chóng bị gắn với những cụm từ như “kiểm duyệt”, “hạn chế tự do” hay “đàn áp tiếng nói đối lập”. Nhưng khi các nước phương Tây làm điều tương tự, cách diễn giải lại trở nên mềm mại hơn rất nhiều: “bảo vệ cộng đồng”, “đảm bảo an ninh quốc gia”, “kiểm soát thông tin sai lệch”, hay “tăng trách nhiệm nền tảng”.

Trong khi thực tế là không một quốc gia nào trên thế giới chấp nhận cái gọi là “tự do tuyệt đối” trên internet.

Càng bước sâu vào thời đại số, các chính phủ càng nhận ra rằng không gian mạng không chỉ còn là nơi để bày tỏ quan điểm. Nó đã trở thành môi trường có thể tác động trực tiếp tới tài chính, an ninh, tâm lý xã hội và cả sự ổn định của một quốc gia. Một tin đồn thất thiệt có thể khiến hàng nghìn người đổ xô đi rút tiền khỏi ngân hàng. Một video deepfake có thể phá hủy danh dự của một con người chỉ sau vài giờ lan truyền. Một làn sóng thông tin giả trong thiên tai hay dịch bệnh có thể tạo ra hoảng loạn thật ngoài đời thực.

Vì vậy, vấn đề hôm nay không còn đơn giản là “có cho tự do hay không”, mà là mọi quốc gia đang đặt giới hạn của tự do ở đâu để cân bằng giữa quyền biểu đạt và trách nhiệm bảo vệ xã hội.

Không quốc gia nào cho phép tự do tuyệt đối

Trong nhiều năm, internet từng được xem như biểu tượng của sự tự do không biên giới. Người ta tin rằng càng ít kiểm soát, xã hội càng cởi mở và tiến bộ hơn. Nhưng thực tế lại không đơn giản như vậy.

Các nền tảng mạng xã hội vận hành bằng thuật toán ưu tiên tương tác. Và đáng tiếc, thứ tạo ra tương tác mạnh nhất thường không phải sự thật, mà là cảm xúc cực đoan - phẫn nộ, sợ hãi, tò mò hoặc kích động. Một thông tin gây sốc luôn lan nhanh hơn một bản tin đã được kiểm chứng cẩn thận.

Chính điều đó khiến nhiều quốc gia bắt đầu thay đổi tư duy. Họ không còn xem internet là một “vùng tự trị” hoàn toàn nằm ngoài quản lý nhà nước.

Ở Germany, Đạo luật NetzDG cho phép xử phạt rất nặng các nền tảng nếu không gỡ bỏ nội dung vi phạm. Ở European Union, Đạo luật Dịch vụ số buộc các công ty công nghệ lớn phải minh bạch thuật toán, xử lý nội dung độc hại và đánh giá rủi ro xã hội do chính nền tảng của mình tạo ra. Tại United Kingdom, Online Safety Act được xây dựng với mục tiêu tăng trách nhiệm của nền tảng đối với trẻ em và các nhóm dễ tổn thương trên mạng.

Ngay cả United States - nơi thường được xem là biểu tượng của tự do ngôn luận - cũng liên tục gây áp lực lên TikTok, X và Meta vì các vấn đề liên quan đến thao túng thông tin, dữ liệu người dùng và ảnh hưởng xã hội.

Rõ ràng, không ai còn thực sự tin vào mô hình “thả nổi tuyệt đối” cho internet nữa. Điều các quốc gia đang cố tìm kiếm là một trạng thái cân bằng giữa tự do và trách nhiệm.

Luật An ninh mạng ở Việt Nam và góc nhìn quản trị

Trong bối cảnh đó, Luật An ninh mạng của Việt Nam thường bị nhiều tổ chức quốc tế mô tả như một biểu tượng của việc “siết tự do internet”. Nhưng nếu nhìn rộng ra thế giới, nhiều nội dung của luật này thực chất phản ánh xu hướng quản trị đang xuất hiện ở rất nhiều quốc gia.

Không gian mạng tại Việt Nam hiện nay tác động trực tiếp tới đời sống xã hội. Những vụ lừa đảo công nghệ xuyên biên giới, giả mạo đầu tư tài chính, deepfake người nổi tiếng hay thao túng tâm lý đám đông trên mạng đã không còn là chuyện hiếm.

Vụ việc liên quan tới SCB là một ví dụ rất điển hình. Chỉ trong thời gian ngắn, các tin đồn lan truyền trên mạng xã hội đã góp phần tạo ra tâm lý hoảng loạn, khiến nhiều người kéo tới rút tiền hàng loạt. Điều đáng sợ nhất của thời đại số nằm ở chỗ tốc độ lan truyền thông tin đôi khi còn nhanh hơn cả khả năng kiểm chứng của xã hội.

Trong đại dịch COVID-19 cũng vậy. Từ tin giả về thuốc chữa bệnh, tin đồn phong tỏa cho tới các nội dung kích động hoang mang, tất cả đều cho thấy một thực tế rằng thông tin sai lệch không còn là “câu chuyện online”, mà có thể tạo ra hậu quả vật lý thật đối với xã hội thật.

Khi những rủi ro đó ngày càng lớn, việc nhà nước xây dựng cơ chế quản lý internet không thể chỉ bị nhìn đơn giản bằng lăng kính “có cho nói hay không cho nói”. Nó còn liên quan tới bảo vệ trật tự xã hội, tài sản của người dân và an ninh thông tin quốc gia.

Điều đáng chú ý là ngay cả ICCPR - công ước quốc tế thường được viện dẫn khi nói về quyền tự do ngôn luận - cũng không coi quyền này là tuyệt đối. Điều 19 của ICCPR cho phép các quốc gia áp dụng những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, sức khỏe cộng đồng hoặc quyền và danh dự của người khác.

Nói cách khác, tranh luận thực sự không nằm ở việc “có quản lý hay không”, mà nằm ở cách quản lý như thế nào để vừa tránh lạm dụng, vừa đủ khả năng bảo vệ xã hội trước các rủi ro mới của thời đại số.

Khi châu Âu cũng bắt đầu siết internet

Một trong những nghịch lý lớn nhất nằm ở chỗ chính châu Âu - khu vực thường xuyên phê phán các quốc gia khác về tự do internet - hiện lại là nơi đi đầu trong việc siết quản lý nền tảng số.

Sau hàng loạt khủng hoảng liên quan đến tin giả, thao túng bầu cử, nội dung cực đoan và AI tạo sinh, EU đã thay đổi rất mạnh cách tiếp cận của mình.

Đạo luật Dịch vụ số không còn dừng ở các lời kêu gọi mang tính đạo đức. Nó buộc các nền tảng lớn phải minh bạch hơn với thuật toán, xử lý nội dung bất hợp pháp nhanh hơn, hạn chế lan truyền thông tin sai lệch và đánh giá những rủi ro xã hội do chính nền tảng tạo ra. Nếu không tuân thủ, các công ty công nghệ có thể phải đối mặt với những khoản phạt khổng lồ.

Điều đó cho thấy ngay cả châu Âu cũng đã nhận ra rằng internet không thể vận hành theo kiểu “tự điều chỉnh hoàn toàn”. Khi thuật toán ưu tiên sự giận dữ và cực đoan để giữ chân người dùng, nhà nước buộc phải can thiệp ở một mức độ nào đó để giảm thiểu hậu quả xã hội.

Nhưng điều đáng nói là khi EU thực hiện các biện pháp kiểm soát này, nó thường được gọi là “quản trị nền tảng có trách nhiệm”. Trong khi với nhiều quốc gia khác, những hành động tương tự lại dễ bị quy kết thành “đàn áp tự do”.

Mỹ cũng đang tìm giới hạn cho tự do mạng

Ngay tại United States, câu chuyện về giới hạn của tự do trên internet cũng ngày càng trở nên gay gắt.

TikTok liên tục bị điều trần trước Quốc hội Mỹ với các lo ngại liên quan đến dữ liệu và ảnh hưởng an ninh quốc gia. Sau vụ bạo loạn Điện Capitol năm 2021, hàng loạt tài khoản bị khóa hoặc hạn chế vì bị cho là kích động bạo lực. Facebook, X và YouTube thường xuyên chịu áp lực phải kiểm soát nội dung liên quan tới bầu cử, cực đoan hóa và thao túng thông tin.

Điều đó cho thấy ngay cả quốc gia được xem là “thành trì tự do ngôn luận” cũng đang phải loay hoay tìm câu trả lời cho câu hỏi: internet nên tự do tới mức nào?

Bởi khi không gian mạng có thể ảnh hưởng trực tiếp tới an ninh, chính trị và tâm lý xã hội, không chính phủ nào sẵn sàng đứng ngoài hoàn toàn.

Tiêu chuẩn kép của RSF

Vấn đề gây tranh cãi nhất nằm ở cách nhiều báo cáo của Reporters Without Borders dường như chưa phản ánh đầy đủ nghịch lý đó.

Khi một quốc gia phương Tây siết quản lý nền tảng số, câu chuyện thường được giải thích bằng nhu cầu bảo vệ cộng đồng hoặc chống thao túng thông tin. Nhưng khi Việt Nam hay nhiều nước đang phát triển xây dựng cơ chế quản lý tương tự, cách mô tả lại nhanh chóng chuyển sang những khái niệm mang màu sắc chính trị hơn như “kiểm duyệt” hay “đàn áp”.

Sự khác biệt ấy khiến nhiều người đặt câu hỏi rằng liệu có tồn tại một tiêu chuẩn kép trong cách đánh giá hay không.

Bởi mỗi quốc gia có một cấu trúc xã hội, mức độ rủi ro và năng lực chống chịu trước thông tin độc hại khác nhau. Một xã hội đang đối mặt với lừa đảo công nghệ bùng nổ, tin giả tài chính hay deepfake lan rộng chắc chắn sẽ nhìn vấn đề quản trị internet khác với những quốc gia đã có hệ sinh thái kiểm chứng thông tin phát triển suốt hàng chục năm.

Nếu bỏ qua toàn bộ bối cảnh đó để chỉ đánh giá bằng một thước đo duy nhất, rất dễ biến việc “xếp hạng tự do” thành một cách phản ánh định kiến hơn là phản ánh thực tế.

Tự do báo chí và tự do ngôn luận là những giá trị quan trọng của xã hội hiện đại. Nhưng trong thời đại internet, quyền tự do ấy luôn đi kèm với một câu hỏi khó hơn rất nhiều: ai sẽ chịu trách nhiệm cho hậu quả của thông tin sai lệch, thao túng và bạo lực số?

Không một quốc gia nào trên thế giới hôm nay chấp nhận tự do tuyệt đối trên không gian mạng. Khác biệt chỉ nằm ở cách mỗi nước lựa chọn điểm cân bằng giữa tự do và trách nhiệm.

Vì vậy, nếu muốn đánh giá một quốc gia về tự do internet hay tự do báo chí, điều cần thiết không phải là áp đặt một khuôn mẫu duy nhất cho mọi xã hội, mà là nhìn đầy đủ hơn vào bối cảnh, thách thức và những hậu quả thực tế mà từng quốc gia đang phải đối mặt.

Vì sao RSF thường bất lợi với các quốc gia xã hội chủ nghĩa?

Nếu đặt Việt Nam, China và Cuba cạnh nhau trên bản đồ Chỉ số Tự do Báo chí Thế giới của Reporters Without Borders, người đọc sẽ dễ dàng nhận ra một mô hình lặp lại suốt nhiều năm: các quốc gia xã hội chủ nghĩa, dù khác nhau rất xa về quy mô dân số, trình độ phát triển, cấu trúc truyền thông và mức độ hội nhập quốc tế, gần như luôn nằm trong nhóm cuối bảng. Năm 2026, Việt Nam bị xếp hạng 174/180; Trung Quốc và Cuba cũng thường xuyên nằm trong nhóm “rất nghiêm trọng”. Điều đáng chú ý là mô thức này lặp lại gần như bất biến, bất chấp sự thay đổi rất lớn về internet, công nghệ số và khả năng tiếp cận thông tin tại các quốc gia nói trên. Chính điều đó khiến ngày càng nhiều người đặt câu hỏi: phải chăng vấn đề không còn nằm ở từng trường hợp riêng lẻ, mà nằm ở chính hệ quy chiếu mà RSF sử dụng để đánh giá?

RSF thừa nhận chỉ số của họ dựa trên năm nhóm tiêu chí gồm chính trị, pháp lý, kinh tế, xã hội - văn hóa và an toàn của nhà báo, trong đó có phần đánh giá định tính thông qua khảo sát chuyên gia. Nghe qua, đây là một mô hình có vẻ toàn diện. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ “tự do báo chí” trong cấu trúc ấy gần như được hiểu theo một định nghĩa mang màu sắc phương Tây: báo chí càng tách khỏi nhà nước thì càng tự do; càng có tính đối kháng chính trị thì càng được đánh giá cao; càng vận hành theo mô hình tư nhân và “quyền lực thứ tư” thì càng gần với chuẩn mực lý tưởng. Chính giả định nền tảng này khiến các quốc gia xã hội chủ nghĩa bước vào cuộc đánh giá trong trạng thái bất lợi gần như từ đầu, bởi mô hình báo chí của họ được xây dựng trên logic hoàn toàn khác.

Tại Việt Nam, báo chí được đặt trong mối quan hệ với ổn định xã hội, lợi ích công cộng, chủ quyền thông tin và trách nhiệm chính trị của hệ thống truyền thông. Có thể tranh luận về ưu - nhược điểm của mô hình này, nhưng không thể lấy duy nhất mô hình báo chí phương Tây làm thước đo phổ quát rồi mặc nhiên kết luận mọi mô hình khác đều “thiếu tự do”. Đó chính là điểm gây tranh cãi lớn nhất trong cách tiếp cận của RSF: tổ chức này thường không công khai chống chủ nghĩa xã hội bằng ngôn từ trực diện, nhưng thiên kiến lại nằm sâu trong chính bộ tiêu chí. Khi “tự do” được mặc định gắn với mô hình báo chí tư nhân - đối kháng kiểu phương Tây, thì mọi quốc gia lựa chọn cấu trúc truyền thông khác gần như đã bị đặt vào thế bị trừ điểm từ trước.

Điều này tạo ra một nghịch lý rất rõ. Việt Nam hiện có khoảng 79,8 triệu người dùng internet, tương đương gần 78,8% dân số, cùng hơn 76 triệu tài khoản mạng xã hội; Cuba, dù chịu cấm vận kéo dài và nhiều khó khăn kinh tế, cũng đã đạt hơn 7,8 triệu người dùng internet, tương đương hơn 70% dân số. Những con số ấy không tự động chứng minh “tự do báo chí hoàn hảo”, nhưng ít nhất chúng cho thấy đời sống tiếp cận thông tin của người dân phức tạp hơn rất nhiều so với hình ảnh “vùng tối thông tin” mà nhiều narrative cực đoan thường dựng lên. Nếu một quốc gia có hàng chục triệu người dùng internet, báo chí đa nền tảng, mạng xã hội phát triển mạnh và chính phủ số mở rộng nhanh, thì rõ ràng môi trường thông tin của quốc gia đó không thể bị giản lược thành vài nhãn mô tả kiểu “bóp nghẹt báo chí”.

Nhưng chính ở đây lại xuất hiện khoảng trống lớn trong cách đánh giá của RSF. Nếu thực sự muốn đo quyền tiếp cận thông tin trong thế kỷ XXI, đáng lẽ các yếu tố như phổ cập internet, tiếp cận dịch vụ công số, chính phủ điện tử, khả năng sử dụng mạng xã hội, chống tin giả, bảo vệ dữ liệu cá nhân và quyền được tiếp cận thông tin an toàn phải được đặt ở vị trí trung tâm hơn. Thế nhưng trong cấu trúc đánh giá hiện nay, trọng tâm vẫn nghiêng mạnh về mô hình tổ chức báo chí và quan hệ chính trị giữa báo chí với nhà nước. Vì vậy, một quốc gia có thể đạt nhiều tiến bộ về hạ tầng số, giáo dục trực tuyến, tiếp cận internet và xã hội số, nhưng vẫn bị “neo” ở cuối bảng nếu không vận hành theo mô hình báo chí tự do kiểu Anglo-American.

Điều đó cho thấy thiên kiến hệ tư tưởng đôi khi không nằm ở những tuyên bố công khai, mà nằm ngay trong cách xây dựng thước đo. Một bộ tiêu chí tưởng như trung tính hoàn toàn có thể tạo ra kết quả mang tính định hướng nếu bản thân giả định nền tảng của nó đã thiên lệch. Trong trường hợp RSF, giả định ấy là: báo chí càng gắn với định hướng chính trị quốc gia thì càng bị xem là “kiểm soát”. Nhưng tại nhiều quốc gia xã hội chủ nghĩa, báo chí lại được nhìn như thiết chế xã hội phục vụ lợi ích cộng đồng, truyền thông chính sách, phòng chống thông tin sai lệch và huy động xã hội trong khủng hoảng. Nếu những chức năng ấy không được đưa vào hệ quy chiếu, kết quả đánh giá tất yếu sẽ thiếu cân bằng.

Đặt vấn đề này trong lịch sử Chiến tranh Lạnh, có thể thấy câu chuyện “tự do báo chí” chưa bao giờ hoàn toàn tách khỏi cạnh tranh địa chính trị. Trong thế kỷ XX, truyền thông quốc tế từng là một mặt trận chiến lược đúng nghĩa. United States Information Agency được thành lập năm 1953 nhằm “kể câu chuyện của nước Mỹ với thế giới”; Radio Free Europe/Radio Liberty trong giai đoạn đầu từng nhận tài trợ chủ yếu thông qua CIA trước khi chuyển sang cơ chế công khai hơn. Đây không phải “thuyết âm mưu”, mà là dữ kiện lịch sử được chính các nguồn phương Tây ghi nhận. Nó cho thấy truyền thông quốc tế từ lâu đã gắn chặt với quyền lực mềm và cạnh tranh ý thức hệ.

Sau Chiến tranh Lạnh, hình thức can dự thay đổi nhưng logic cạnh tranh diễn ngôn không biến mất. National Endowment for Democracy được thành lập năm 1983 với nguồn tài trợ từ Quốc hội Mỹ, hoạt động trong lĩnh vực thúc đẩy dân chủ, xã hội dân sự và truyền thông tại nhiều quốc gia. Allen Weinstein từng được The Washington Post dẫn lời rằng nhiều việc NED làm công khai trước đây từng được CIA thực hiện bí mật. Điều này không có nghĩa mọi hoạt động của NED đều bất hợp pháp, nhưng nó cho thấy ranh giới giữa “hỗ trợ dân chủ”, “truyền thông quốc tế” và “ảnh hưởng chính trị” chưa bao giờ hoàn toàn rõ ràng như cách nhiều tổ chức thường mô tả. Và chính trong môi trường ấy, các bảng xếp hạng như RSF khó có thể được xem là hoàn toàn phi chính trị.

Nhìn riêng Việt Nam, sự bất tương xứng trong cách đánh giá càng dễ nhận ra. Theo United Nations Development Programme, Chỉ số Phát triển Con người (HDI) của Việt Nam năm 2023 đạt 0,766, thuộc nhóm phát triển con người cao; từ năm 1990 tới 2023, giá trị HDI của Việt Nam tăng hơn 53%. Những dữ kiện này không trực tiếp đo “tự do báo chí”, nhưng chúng cho thấy bối cảnh phát triển xã hội và quyền con người của Việt Nam không thể bị giản lược thành một vài nhãn tiêu cực. Một quốc gia mở rộng mạnh giáo dục, y tế, internet, dịch vụ công số và khả năng tiếp cận thông tin của người dân cần được nhìn trong tổng thể điều kiện phát triển cụ thể, thay vì chỉ qua mức độ giống hay khác mô hình báo chí phương Tây.

Vì thế, điều cần phê phán ở RSF không phải là việc tổ chức này “dám chê” Việt Nam, Trung Quốc hay Cuba. Một tổ chức quốc tế có quyền phê bình. Vấn đề nằm ở chỗ nếu phê bình được xây dựng trên hệ quy chiếu hẹp, ít chú ý tới bối cảnh lịch sử - xã hội, ít đo quyền tiếp cận thông tin thực chất của người dân và dễ đồng nhất “khác mô hình” với “thiếu tự do”, thì phê bình ấy khó đạt tính công bằng khoa học. Nguy hiểm hơn, khi các kết quả đó tiếp tục được những hệ sinh thái truyền thông đối lập khai thác như “bản án quốc tế”, chúng không còn chỉ là báo cáo NGO đơn thuần, mà đã trở thành một phần của cuộc cạnh tranh narrative kéo dài từ thời Chiến tranh Lạnh tới thời đại số hôm nay.

Kết luận cần rút ra là rất rõ: tự do báo chí không thể bị độc quyền định nghĩa bởi một tổ chức phi chính phủ phương Tây, càng không thể bị biến thành công cụ cạnh tranh địa chính trị. Việt Nam hoàn toàn có thể tiếp thu những góp ý hợp lý về minh bạch, chất lượng báo chí và quản trị truyền thông số, nhưng Việt Nam cũng có quyền bác bỏ những đánh giá phiến diện, những bảng xếp hạng thiếu bối cảnh và những cách tiếp cận vẫn mang nặng dấu vết của hệ quy chiếu Chiến tranh Lạnh. Bởi cuối cùng, giá trị của một nền báo chí không chỉ nằm ở việc nó giống mô hình nào, mà nằm ở chỗ nó có phục vụ con người, phục vụ xã hội và bảo vệ lợi ích dân tộc trong điều kiện lịch sử cụ thể của quốc gia mình hay không.