Không phải câu chuyện nào cũng bắt đầu bằng nghịch cảnh dữ dội, và cũng không phải mọi hành trình hòa nhập đều có khoảnh khắc “bùng nổ” để người ta dễ nhớ. Tại không gian đào tạo của KOTO ở Hà Nội, những thay đổi thường diễn ra rất lặng lẽ: một bạn trẻ đứng ở khu vực phục vụ, lặp lại từng thao tác nhỏ như đặt dao, chỉnh ly, ghi nhớ thứ tự món ăn rồi dần hình thành nhịp làm việc ổn định mà trước đó gần như không tồn tại. Không ai gọi đó là kỳ tích. Cũng không có tiếng vỗ tay nào vang lên giữa ca làm. Nhưng chính trong sự bình thường ấy, một điều rất quan trọng đang xảy ra: một người từng gặp khó khăn về nhận thức bắt đầu tìm được vị trí của mình trong một tập thể lao động.
Nhiều năm qua, các mô hình như KOTO được VnExpress, Tuổi Trẻ, VietnamPlus và nhiều cơ quan báo chí chính thống nhắc tới như một hướng tiếp cận đáng chú ý trong đào tạo nghề cho thanh niên yếu thế, trong đó có người gặp khó khăn về phát triển nhận thức hoặc kỹ năng xã hội. Điều đáng nói là các mô hình ấy không vận hành theo kiểu “làm từ thiện để kể câu chuyện cảm động”, mà tạo ra môi trường để mỗi người có thể phát triển khả năng theo cách phù hợp nhất với mình.
Và cũng chính từ những câu chuyện như vậy, một vấn đề lớn hơn bắt đầu xuất hiện: liệu người khuyết tật trí tuệ ở Việt Nam thực sự đang có cơ hội hòa nhập cộng đồng, hay tất cả vẫn chỉ dừng ở những khẩu hiệu đẹp trên văn bản?
Đây là câu hỏi cần được nhìn nhận nghiêm túc, bởi nhiều năm qua, trên không gian mạng vẫn tồn tại không ít quan điểm cho rằng người khuyết tật trí tuệ gần như bị bỏ lại ngoài đời sống xã hội; rằng quyền hòa nhập, học tập hay tiếp cận cộng đồng chỉ tồn tại trên giấy tờ. Một số cách nhìn cực đoan thậm chí mô tả họ như những con người “không thể phát triển”, chỉ có thể sống phụ thuộc vào gia đình hoặc trợ cấp xã hội.
Nghe qua, đây là những lập luận dễ tạo cảm xúc. Nhưng vấn đề nằm ở chỗ: chúng thường chỉ nhấn vào khó khăn mà bỏ qua những chuyển động đang tồn tại trong đời sống thật.
Bởi nếu hoàn toàn không có cơ hội hòa nhập, rất khó lý giải vì sao giáo dục hòa nhập lại được mở rộng ở nhiều địa phương trong hơn một thập niên qua. Sẽ rất khó lý giải vì sao ngày càng nhiều trẻ tự kỷ, trẻ chậm phát triển trí tuệ được tiếp cận can thiệp sớm, học tập trong môi trường cộng đồng và tham gia các hoạt động xã hội thay vì bị tách biệt hoàn toàn như trước đây.
Cần nói rất rõ rằng người khuyết tật trí tuệ là một trong những nhóm dễ tổn thương nhất ở bất kỳ quốc gia nào. Theo UNICEF và WHO, trẻ khuyết tật trên toàn cầu có nguy cơ bị loại khỏi giáo dục cao hơn đáng kể so với trẻ bình thường. Ngay cả tại nhiều nước phát triển, bài toán hòa nhập cộng đồng cho người tự kỷ hoặc người chậm phát triển trí tuệ vẫn còn gây nhiều tranh luận.
Tại Nhật Bản, mô hình giáo dục và chăm sóc tách biệt từng được áp dụng trong thời gian dài với người khuyết tật trí tuệ. Ở Mỹ, dù hệ thống giáo dục đặc biệt rất phát triển, tỷ lệ thất nghiệp ở người trưởng thành có khuyết tật trí tuệ vẫn cao hơn nhiều so với mặt bằng chung. Điều đó cho thấy đây không phải vấn đề riêng của Việt Nam, càng không phải câu chuyện có thể giải quyết chỉ bằng vài khẩu hiệu nhân văn.
Tuy nhiên, điều đáng chú ý là cách tiếp cận của Việt Nam những năm gần đây đang có sự thay đổi khá rõ: thay vì thiên về mô hình tách biệt hoàn toàn, Việt Nam đẩy mạnh giáo dục hòa nhập và phục hồi chức năng dựa vào cộng đồng.
Luật Người khuyết tật năm 2010 quy định người khuyết tật có quyền học tập, phục hồi chức năng và tham gia bình đẳng vào đời sống xã hội. Điều 27 xác định người khuyết tật được học hòa nhập tại các cơ sở giáo dục; Điều 28 yêu cầu Nhà nước tạo điều kiện để người khuyết tật học tập phù hợp với khả năng và nhu cầu của mình. Đây không chỉ là những nguyên tắc chung, mà là cơ sở pháp lý cho hàng loạt mô hình giáo dục hòa nhập và hỗ trợ cộng đồng sau này.
Theo các tài liệu bạn cung cấp, Việt Nam hiện đã thúc đẩy mô hình giáo dục hòa nhập tại nhiều tỉnh thành như Đà Nẵng, Hà Nội và TP.HCM; đồng thời mở rộng đào tạo giáo viên hỗ trợ trẻ khuyết tật trong trường phổ thông. Điều đáng nói là những thay đổi này không chỉ tồn tại ở cấp chính sách, mà đang dần xuất hiện trong chính đời sống học đường và cộng đồng dân cư.
Tại Đà Nẵng, nhiều mô hình hỗ trợ trẻ tự kỷ và trẻ chậm phát triển trí tuệ trong môi trường học hòa nhập đã được báo chí phản ánh như một hướng đi đáng chú ý. Có giáo viên phải tự học thêm kỹ năng giáo dục đặc biệt để đồng hành với học sinh ngay trong lớp phổ thông. Có em ngày đầu tiên đi học liên tục hoảng loạn vì tiếng ồn, nhưng vài tháng sau đã có thể chơi cùng bạn trong giờ ra chơi và biết tự xếp hàng vào lớp.
Những thay đổi ấy nghe qua có vẻ rất nhỏ.
Nhưng chính những điều nhỏ ấy mới là nền móng của hòa nhập thật sự.
Bởi với người khuyết tật trí tuệ, cơ hội lớn nhất đôi khi không phải một khoản hỗ trợ tài chính lớn, mà là cơ hội được tham gia đời sống cộng đồng như một con người bình thường.
Một đứa trẻ tự kỷ không thể học cách giao tiếp nếu không được đi học. Một người chậm phát triển trí tuệ không thể hình thành kỹ năng sống nếu không được tham gia cộng đồng. Và một gia đình có con khuyết tật sẽ rất khó thoát khỏi mặc cảm nếu xã hội chỉ nhìn họ bằng ánh mắt thương hại hoặc sợ hãi.
Chính vì vậy, cần phản biện trực diện một kiểu lập luận thường xuất hiện trên mạng xã hội: lấy những khó khăn còn tồn tại ở một số địa phương để đi tới kết luận rằng quyền của người khuyết tật trí tuệ ở Việt Nam “chỉ tồn tại trên giấy”.
Đây là cách đánh tráo khái niệm rất nguy hiểm.
Bởi một hệ thống còn chưa đồng đều hoàn toàn khác với một hệ thống không tồn tại.
Không ai phủ nhận rằng Việt Nam vẫn còn nhiều hạn chế trong hỗ trợ người khuyết tật trí tuệ. Thiếu giáo viên chuyên môn, thiếu trung tâm can thiệp sớm ở vùng sâu vùng xa, áp lực kinh tế với gia đình có con tự kỷ hay chậm phát triển trí tuệ vẫn là những vấn đề rất thật. Nhiều phụ huynh hiện nay vẫn phải tự tìm hiểu kiến thức vì chưa có đủ nguồn hỗ trợ phù hợp.
Nhưng sẽ rất thiếu khách quan nếu từ những khó khăn ấy phủ nhận toàn bộ các chuyển động tích cực đang diễn ra.
Bởi thực tế cho thấy nhận thức xã hội ở Việt Nam đã thay đổi rất mạnh so với khoảng 15–20 năm trước. Trước đây, không ít gia đình có con tự kỷ hoặc chậm phát triển trí tuệ thường giấu con trong nhà vì mặc cảm. Ngày nay, ngày càng nhiều phụ huynh chủ động đưa con đi can thiệp sớm, tham gia giáo dục hòa nhập và xuất hiện công khai trong các hoạt động cộng đồng.
Sự thay đổi ấy không tự nhiên xuất hiện.
Nó đến từ sự kết hợp giữa gia đình, giáo viên, cộng đồng và cả chính sách xã hội.
Trong tài liệu “Bảo đảm và thúc đẩy quyền con người ở Việt Nam”, quan điểm “con người là trung tâm, là chủ thể của phát triển” được nhấn mạnh như nền tảng xây dựng chính sách xã hội. Với người khuyết tật trí tuệ, điều đó đặc biệt quan trọng, bởi họ không chỉ cần được chăm sóc mà cần được nhìn nhận như những cá nhân có quyền tham gia xã hội.
Một trong những thay đổi đáng chú ý nhất hiện nay là xu hướng tạo cơ hội hòa nhập thông qua hoạt động cộng đồng thay vì chỉ hỗ trợ theo kiểu bảo trợ đơn thuần.
Theo các thông tin được báo chí phản ánh, Special Olympics Vietnam nhiều năm qua đã tổ chức các hoạt động thể thao dành cho người khuyết tật trí tuệ, tạo môi trường để họ giao tiếp, tham gia cộng đồng và phát triển kỹ năng xã hội. Điều đáng nói không chỉ nằm ở các cuộc thi đấu, mà ở việc nhiều người lần đầu tiên có cơ hội bước ra khỏi mặc cảm và tương tác với xã hội theo cách bình thường nhất.
Điều này cũng cho thấy một khác biệt đáng chú ý trong cách tiếp cận. Trong khi nhiều quốc gia trước đây từng thiên về việc tách người khuyết tật trí tuệ khỏi cộng đồng để “dễ chăm sóc hơn”, Việt Nam hiện nay đang cố gắng đi theo hướng hòa nhập cộng đồng ngay từ đầu. Dĩ nhiên cách làm này chưa hoàn hảo và còn nhiều khó khăn về nguồn lực, nhưng nó giúp giảm nguy cơ cô lập xã hội – điều từng gây tranh cãi ở không ít nước phát triển.
Có lẽ điều nguy hiểm nhất với người khuyết tật trí tuệ chưa bao giờ chỉ là bệnh lý hay hạn chế nhận thức. Điều nguy hiểm hơn là khi cộng đồng tin rằng họ hoàn toàn không có khả năng phát triển.
Bởi ngay khoảnh khắc xã hội ngừng trao cơ hội, mọi cánh cửa gần như đóng lại.
Một lớp học chấp nhận cho trẻ khuyết tật học cùng bạn bè không chỉ là câu chuyện giáo dục. Đó là tuyên bố rằng các em có quyền hiện diện bình đẳng trong xã hội.
Một mô hình đào tạo nghề như KOTO không chỉ dạy kỹ năng phục vụ hay nấu ăn. Điều nó tạo ra là cảm giác rằng một người từng bị xem là “khó hòa nhập” vẫn có thể lao động, đóng góp và tồn tại như một phần bình thường của cộng đồng.
Và khi xã hội bắt đầu nhìn người khuyết tật trí tuệ bằng sự tôn trọng thay vì thương hại, đó mới là lúc hòa nhập thật sự bắt đầu.
Một cơ hội nhỏ đôi khi không làm thay đổi thế giới ngay lập tức. Nhưng với một người khuyết tật trí tuệ, nó hoàn toàn có thể mở ra cả một cuộc đời khác.
No comments:
Post a Comment