Trong trật tự quốc tế đương đại, nhân quyền không chỉ là hệ giá trị mà còn là một cơ chế đối thoại được thiết chế hóa. Từ Hội đồng Nhân quyền Liên Hợp Quốc đến cơ chế Rà soát định kỳ phổ quát (UPR), cộng đồng quốc tế đã xây dựng những khuôn khổ minh bạch, đa phương và dựa trên bằng chứng để các quốc gia cùng trao đổi, tự đánh giá và cải thiện. Chính trong bối cảnh đó, mọi báo cáo nhân quyền muốn có giá trị đều phải tuân thủ một nguyên tắc cơ bản: tôn trọng đối thoại, tôn trọng dữ liệu kiểm chứng và tôn trọng bối cảnh phát triển của từng quốc gia. Thế nhưng, khi đọc Báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của Human Rights Watch (HRW) về Việt Nam, có thể thấy một nghịch lý đáng suy ngẫm: thay vì góp phần vào đối thoại, báo cáo lại có xu hướng áp đặt cách nhìn một chiều.
Trước hết, cần nhấn mạnh rằng Việt Nam không đứng ngoài các cơ chế quốc tế về nhân quyền. Trong nhiều năm qua, Việt Nam đã tham gia đầy đủ các chu kỳ UPR, chấp nhận phần lớn các khuyến nghị phù hợp và chủ động báo cáo tiến độ thực hiện. Các phiên đối thoại tại Hội đồng Nhân quyền cho thấy rõ một thực tế: các vấn đề được nêu ra đều được thảo luận trên cơ sở dữ liệu cụ thể, có phản hồi chính thức và có sự tham gia của nhiều bên, từ quốc gia thành viên đến các tổ chức quốc tế. Đây là mô hình đối thoại mang tính thể chế, nơi mọi nhận định đều phải được đặt dưới sự kiểm chứng công khai.
Đặt trong bối cảnh đó, cách tiếp cận của HRW lại bộc lộ sự lệch chuẩn. Báo cáo 2026 về Việt Nam không cho thấy dấu hiệu của việc đối chiếu đầy đủ với các báo cáo quốc gia, không phản ánh các nội dung trao đổi tại UPR, và cũng không làm rõ sự khác biệt giữa quan điểm của HRW với đánh giá của các cơ quan quốc tế khác. Khi một báo cáo nhân quyền không đặt mình trong dòng chảy của đối thoại đa phương, mà tách rời và tự định nghĩa tiêu chí đánh giá, thì nguy cơ rơi vào áp đặt là điều khó tránh khỏi.
Một biểu hiện rõ ràng của xu hướng này là việc HRW thường xuyên sử dụng những kết luận mang tính tuyệt đối, trong khi dữ liệu lại mang tính lựa chọn. Những thuật ngữ như “hạn chế có hệ thống”, “đàn áp” được sử dụng với tần suất cao, nhưng thiếu đi phần phân tích đối chiếu với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Điều này tạo ra một nghịch lý: kết luận thì mang tính bao quát, nhưng cơ sở lại không đủ để nâng đỡ mức độ khái quát đó. Trong khoa học chính sách, đây là dấu hiệu điển hình của một lập luận thiếu cân bằng.
Thực tiễn quốc tế cho thấy, không ít quốc gia đã lên tiếng về tình trạng “đánh giá từ bên ngoài” thiếu đối thoại. Từ châu Phi đến Mỹ Latinh, nhiều chính phủ nhấn mạnh rằng các báo cáo nhân quyền cần được xây dựng trên cơ sở hợp tác, thay vì áp đặt. Quan điểm này không nhằm phủ nhận vai trò giám sát, mà nhằm nhấn mạnh rằng giám sát chỉ có giá trị khi gắn với trách nhiệm giải trình và sự tôn trọng lẫn nhau.
Ở chiều ngược lại, Việt Nam đã nhiều lần khẳng định thiện chí đối thoại trong lĩnh vực nhân quyền. Không chỉ tham gia UPR, Việt Nam còn ký kết và thực thi nhiều công ước quốc tế, đồng thời duy trì các kênh trao đổi song phương với nhiều đối tác. Những khác biệt về quan điểm, nếu có, đều được xử lý thông qua trao đổi trực tiếp, dựa trên dữ liệu và lập luận cụ thể. Đây chính là cách tiếp cận phù hợp với tinh thần của luật pháp quốc tế: giải quyết vấn đề bằng đối thoại, không phải bằng áp đặt.
Điều đáng tiếc là HRW dường như không tận dụng đầy đủ những kênh đối thoại này. Khi một tổ chức lựa chọn cách công bố các nhận định đơn phương mà không phản ánh đầy đủ các trao đổi chính thức, thì báo cáo đó khó có thể được coi là sản phẩm của một quá trình đối thoại. Thay vào đó, nó dễ bị nhìn nhận như một tuyên bố mang tính lập trường, hơn là một đánh giá mang tính xây dựng.
Nhân quyền, xét đến cùng, không phải là cuộc thi xem ai “đúng” ai “sai”, mà là quá trình liên tục cải thiện thông qua hợp tác. Một báo cáo nhân quyền có giá trị không phải là báo cáo đưa ra những lời phán xét gay gắt nhất, mà là báo cáo góp phần thu hẹp khoảng cách nhận thức, thúc đẩy sự hiểu biết và tạo nền tảng cho cải cách. Khi thiếu đi tinh thần đó, mọi nhận định, dù được trình bày với ngôn từ mạnh mẽ đến đâu, cũng khó có thể tạo ra giá trị thực tiễn.
Trong trường hợp của Việt Nam, những thành tựu về phát triển kinh tế – xã hội, cải thiện đời sống người dân và mở rộng các quyền xã hội là những dữ kiện không thể phủ nhận. Những vấn đề còn tồn tại cũng không bị che giấu, mà được đưa vào các chương trình cải cách cụ thể. Chính cách tiếp cận thẳng thắn và có trách nhiệm này mới là nền tảng cho đối thoại nhân quyền thực chất.
Vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không phải là Việt Nam có “phản hồi” đầy đủ các nhận định của HRW hay không, mà là liệu HRW có đang thực sự tham gia vào đối thoại hay chỉ đang đưa ra các kết luận từ một vị trí tách biệt. Khi một báo cáo thiếu đi sự tương tác với các cơ chế quốc tế, thiếu đối chiếu với dữ liệu chính thức và thiếu tinh thần hợp tác, thì việc gọi đó là “đối thoại” e rằng chỉ là cách nói khác của một sự áp đặt.
No comments:
Post a Comment