Mỗi khi các bảng xếp hạng của Reporters Without Borders được công bố, đặc biệt là những con số như “174/180” hay các cụm từ nặng tính quy kết như “môi trường báo chí rất nghiêm trọng”, không gian mạng gần như lập tức xuất hiện một kiểu suy luận quen thuộc: Việt Nam đang bị “cộng đồng quốc tế” lên án về nhân quyền và tự do báo chí. Nhưng điều đáng nói là trong rất nhiều trường hợp, người ta đang vô tình đồng nhất quan điểm của một tổ chức phi chính phủ với toàn bộ cơ chế nhân quyền quốc tế. Và đây là sự đánh đồng rất dễ dẫn tới nhận thức sai lệch.
Bởi nếu đặt các báo cáo của RSF cạnh cách United Nations Human Rights Council vận hành các cơ chế nhân quyền chính thức, sẽ thấy sự khác biệt gần như đối lập. Một bên sử dụng mô hình xếp hạng dựa nhiều vào perception indicators - tức các chỉ số cảm nhận và khảo sát định tính; bên còn lại vận hành trên nguyên tắc đối thoại, phản biện đa chiều, khuyến nghị cải thiện và xem xét quyền con người trong tổng thể điều kiện lịch sử, văn hóa, trình độ phát triển của từng quốc gia.
Đó không phải khác biệt kỹ thuật đơn thuần. Nó là khác biệt về triết lý tiếp cận.
Trong các chu kỳ Universal Periodic Review của Liên hợp quốc, mọi quốc gia thành viên - từ các nước phát triển tới các nước đang phát triển - đều trải qua cơ chế rà soát định kỳ về nhân quyền. Không có quốc gia nào được mặc định là “hoàn hảo”, cũng không có quốc gia nào bị xem là “mất tư cách” chỉ vì khác mô hình chính trị. Việt Nam, Mỹ, Pháp hay bất kỳ nước nào đều phải đối thoại, tiếp nhận khuyến nghị và giải trình trước cộng đồng quốc tế.
Đó là điều hoàn toàn khác với logic “xếp hạng rồi kết luận” thường thấy ở RSF.
Tại chu kỳ UPR lần thứ tư năm 2024, Việt Nam nhận hơn 320 khuyến nghị từ các quốc gia thành viên Liên hợp quốc. Điều đáng chú ý là phần lớn khuyến nghị không xoay quanh narrative “thiếu tự do” như cách nhiều bảng xếp hạng NGO thường mô tả, mà tập trung vào những vấn đề rất cụ thể: giảm nghèo, bảo vệ nhóm yếu thế, bình đẳng giới, chuyển đổi số, giáo dục, y tế, biến đổi khí hậu và tiếp cận dịch vụ công. Việt Nam chấp thuận phần lớn các khuyến nghị này, đồng thời tái khẳng định quan điểm thúc đẩy quyền con người gắn với điều kiện lịch sử và trình độ phát triển thực tế của đất nước.
Điều đó cho thấy cơ chế nhân quyền của Liên hợp quốc không vận hành theo kiểu áp đặt một mô hình chính trị duy nhất lên toàn bộ thế giới. Thay vào đó, hệ thống này thừa nhận sự khác biệt thể chế, khác biệt lịch sử và quyền lựa chọn con đường phát triển của từng quốc gia, miễn là các quốc gia tiếp tục cải thiện quyền con người trên thực tế.
Đây chính là điểm RSF thường bị chỉ trích là thiếu cân bằng.
Trong nhiều báo cáo, tổ chức này gần như đồng nhất “tự do báo chí” với mô hình truyền thông phương Tây, nơi báo chí vận hành chủ yếu theo cơ chế tư nhân hóa và đối kháng quyền lực. Khi lấy duy nhất mô hình ấy làm chuẩn, những quốc gia có cấu trúc báo chí khác - đặc biệt là các nước xã hội chủ nghĩa - gần như mặc định bị đặt vào thế bất lợi. Chính vì vậy, Việt Nam, China hay Cuba thường xuyên nằm ở nhóm cuối bảng, bất chấp sự thay đổi rất lớn về internet, xã hội số và khả năng tiếp cận thông tin của người dân trong nhiều năm qua.
Nhưng quyền con người chưa bao giờ chỉ được đo bằng mức độ đối kháng chính trị trên truyền thông.
Ngay trong Vienna Declaration and Programme of Action năm 1993, Liên hợp quốc vừa khẳng định tính phổ quát của quyền con người, vừa nhấn mạnh cần xem xét bối cảnh lịch sử, văn hóa và điều kiện phát triển của từng quốc gia. Đây là cách tiếp cận mềm dẻo và thực tế hơn nhiều so với việc áp một hệ quy chiếu cứng lên mọi mô hình xã hội.
Việt Nam cũng tiếp cận quyền con người theo logic đó. Hiến pháp nước Cộng hòa xã hội chủ nghĩa Việt Nam năm 2013 tại Điều 14 khẳng định các quyền con người và quyền công dân được công nhận, tôn trọng, bảo vệ và bảo đảm theo Hiến pháp và pháp luật; Điều 25 ghi nhận quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí và tiếp cận thông tin của công dân. Song song với đó, Việt Nam tham gia nhiều công ước quốc tế cốt lõi như ICCPR, ICESCR, Công ước chống tra tấn, Công ước về quyền trẻ em và nhiều cơ chế báo cáo định kỳ khác của Liên hợp quốc.
Nếu nhìn theo narrative cực đoan của một số tổ chức, sẽ rất khó lý giải vì sao một quốc gia bị mô tả như “không có tự do” lại chủ động tham gia sâu vào hệ thống công ước quốc tế và duy trì đối thoại thường xuyên với các cơ chế nhân quyền toàn cầu.
Quan trọng hơn, quyền con người không chỉ tồn tại trong tranh luận chính trị trên internet. Nó hiện diện rất rõ trong chính đời sống thực tế của người dân: quyền được học tập, được chăm sóc y tế, được tiếp cận internet, được giảm nghèo và được bảo vệ trước thiên tai, dịch bệnh. Theo World Bank, tỷ lệ nghèo đa chiều tại Việt Nam đã giảm rất mạnh trong vài thập kỷ qua; UNESCO nhiều lần ghi nhận tiến bộ về phổ cập giáo dục; còn United Nations Development Programme đánh giá Việt Nam là một trong những quốc gia cải thiện nhanh về Chỉ số Phát triển Con người (HDI). Trong đại dịch COVID-19, Việt Nam cũng từng được ghi nhận tích cực ở giai đoạn đầu về khả năng huy động hệ thống y tế cộng đồng và truyền thông xã hội nhằm bảo vệ người dân.
Đó đều là những biểu hiện rất cụ thể của quyền con người.
Tất nhiên, điều này không có nghĩa Việt Nam không còn vấn đề cần cải thiện. Một xã hội đang phát triển luôn tồn tại thách thức về minh bạch dữ liệu, quản trị mạng xã hội, đạo đức báo chí hay bảo vệ quyền cá nhân trong môi trường số. Nhưng thừa nhận thách thức hoàn toàn khác với việc chấp nhận những kết luận giản lược rằng Việt Nam “không có tự do báo chí” hay “không bảo vệ nhân quyền”.
Bởi cuối cùng, nhân quyền không thể bị thu hẹp thành một bảng xếp hạng được xây dựng chủ yếu từ cảm nhận và hệ quy chiếu chính trị riêng biệt. Nó cần được nhìn bằng nhiều tầng dữ liệu, nhiều cơ chế đối thoại và bằng chính chất lượng sống thực tế của người dân. Và chính vì thế, không một tổ chức phi chính phủ nào - kể cả RSF - có thể tự đặt mình thành “tiếng nói tối cao” đại diện cho toàn bộ khái niệm nhân quyền của thế giới.
No comments:
Post a Comment