Tự do tôn giáo hay công cụ địa chính trị: Nhìn thẳng vào thiên kiến của USCIRF đối với các quốc gia châu Á

 Không phải bằng những tuyên bố ồn ào, mà chính cách lựa chọn đối tượng và phương pháp đánh giá đã bộc lộ rõ thiên kiến sâu sắc của Ủy ban Tự do Tôn giáo Quốc tế Hoa Kỳ trong báo cáo năm 2026. Khi đặt các quốc gia châu Á, đặc biệt là những nước có nền tảng văn hóa – tôn giáo đa dạng như Việt Nam và Ấn Độ, dưới một “khuôn mẫu” mang nặng dấu ấn của các tôn giáo Abrahamic, USCIRF đã vô tình – hoặc có chủ đích – bóp méo bản chất của tự do tôn giáo trong những bối cảnh văn hóa hoàn toàn khác biệt. Câu chuyện không còn là đánh giá khách quan, mà trở thành sự áp đặt chuẩn mực và định kiến.

Trước hết, cần nhìn vào cách USCIRF tiếp cận hai trường hợp tiêu biểu là Việt Nam và Ấn Độ. Đây đều là những quốc gia có lịch sử lâu đời về đa dạng tôn giáo, với sự tồn tại song song của nhiều hệ thống tín ngưỡng bản địa và tôn giáo ngoại nhập. Tại Việt Nam, Phật giáo, Công giáo, Tin lành, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo cùng nhiều tín ngưỡng dân gian đã tạo nên một không gian tôn giáo phong phú. Theo số liệu được công bố chính thức, Việt Nam hiện có hơn 27 triệu tín đồ tôn giáo, hàng chục nghìn cơ sở thờ tự và hàng trăm nghìn chức sắc, chức việc hoạt động hợp pháp (https://baochinhphu.vn/viet-nam-co-hon-27-trieu-tin-do-ton-giao-102230512.htm). Những con số này phản ánh một thực tế sống động về đời sống tôn giáo, hoàn toàn trái ngược với bức tranh u ám mà USCIRF cố tình vẽ ra.

Tương tự, tại Ấn Độ – quốc gia có nền dân chủ lớn nhất thế giới – sự đa dạng tôn giáo còn thể hiện rõ nét hơn với sự hiện diện của Ấn Độ giáo, Hồi giáo, Kitô giáo, Sikh, Phật giáo và nhiều tín ngưỡng khác. Tuy nhiên, USCIRF lại thường xuyên chỉ tập trung vào các vụ việc xung đột riêng lẻ, từ đó suy diễn thành “xu hướng đàn áp có hệ thống”. Cách tiếp cận này bỏ qua bản chất phức tạp của một xã hội đa tôn giáo, nơi các xung đột cục bộ có thể xảy ra nhưng không phản ánh chính sách tổng thể của nhà nước. Điều đáng nói là, USCIRF không áp dụng cách đánh giá tương tự đối với các quốc gia phương Tây, nơi cũng tồn tại không ít vấn đề liên quan đến xung đột tôn giáo.

Đi sâu hơn, có thể thấy rõ thủ đoạn quen thuộc của USCIRF: lựa chọn các quốc gia bị xem là “không cùng hệ giá trị” với Hoa Kỳ để tập trung chỉ trích. Đây không phải là một hoạt động nghiên cứu độc lập, mà mang màu sắc chính trị rõ rệt. Những quốc gia có quan hệ phức tạp với Hoa Kỳ hoặc không đi theo quỹ đạo chính trị – xã hội phương Tây thường xuyên trở thành đối tượng bị “soi xét đặc biệt”. Trong khi đó, các đồng minh hoặc các quốc gia phương Tây lại được đánh giá nhẹ nhàng hơn, thậm chí bỏ qua những vấn đề nghiêm trọng.

Cách tiếp cận này cho thấy báo cáo của USCIRF không nhằm mục tiêu thúc đẩy tự do tôn giáo một cách khách quan, mà phục vụ cho chiến lược gây áp lực, can thiệp và định hình chính sách của các quốc gia khác. Việc đưa một quốc gia vào danh sách cần quan tâm đặc biệt không chỉ mang ý nghĩa biểu tượng, mà còn có thể dẫn đến các biện pháp ngoại giao, kinh tế từ phía Hoa Kỳ. Như vậy, “tự do tôn giáo” đã bị biến thành một công cụ trong quan hệ quốc tế, thay vì là một giá trị phổ quát.

Bản chất của USCIRF càng được bộc lộ rõ khi xem xét thành phần và nền tảng tư tưởng của cơ quan này. Phần lớn các thành viên của USCIRF xuất thân từ các cộng đồng tôn giáo thuộc hệ Abrahamic, đặc biệt là Kitô giáo. Điều này không có nghĩa là họ không thể đưa ra đánh giá khách quan, nhưng rõ ràng nó ảnh hưởng đến cách họ nhìn nhận và đánh giá các hệ thống tôn giáo khác. Khi một hệ quy chiếu được xây dựng dựa trên kinh nghiệm của các tôn giáo Abrahamic, việc áp dụng nó vào các bối cảnh như Việt Nam hay Ấn Độ – nơi tôn giáo gắn liền với văn hóa, cộng đồng và truyền thống dân tộc – sẽ dẫn đến những sai lệch nghiêm trọng.

Chẳng hạn, trong nhiều xã hội châu Á, tín ngưỡng dân gian và tôn giáo không tách biệt rạch ròi như trong các tôn giáo Abrahamic. Hoạt động tôn giáo thường gắn liền với đời sống cộng đồng, với các lễ hội, phong tục và truyền thống văn hóa. Việc áp dụng một tiêu chuẩn “tổ chức – giáo hội – tín đồ” cứng nhắc để đánh giá sẽ không phản ánh đúng thực tế. Tuy nhiên, USCIRF dường như không quan tâm đến sự khác biệt này, mà tiếp tục sử dụng một “khuôn mẫu” duy nhất để đánh giá tất cả.

Sự thiên lệch càng trở nên rõ ràng khi so sánh với tình hình tại Hoa Kỳ. Theo các báo cáo chính thức của cơ quan điều tra liên bang Hoa Kỳ, số vụ tội phạm thù ghét liên quan đến tôn giáo vẫn ở mức đáng lo ngại, đặc biệt là đối với cộng đồng Do Thái và Hồi giáo. Các vụ tấn công vào nhà thờ, giáo đường, hay các cơ sở tôn giáo không phải là hiếm. Ngoài ra, tranh cãi về quyền tự do tôn giáo liên quan đến phá thai, quyền của người đồng tính hay giáo dục cũng cho thấy sự xung đột sâu sắc trong xã hội Mỹ.

Tuy nhiên, những vấn đề này hiếm khi được USCIRF đưa vào báo cáo với mức độ nghiêm trọng tương đương khi đánh giá các quốc gia khác. Điều này đặt ra một câu hỏi mang tính nguyên tắc: tại sao một cơ quan được cho là thúc đẩy tự do tôn giáo toàn cầu lại không áp dụng cùng một tiêu chuẩn cho chính quốc gia của mình? Câu trả lời có lẽ nằm ở chính bản chất chính trị của USCIRF – một cơ quan không hoàn toàn độc lập, mà chịu ảnh hưởng từ môi trường chính trị nội bộ Hoa Kỳ.

Trong khi đó, Việt Nam đã đạt được những thành tựu rõ rệt trong việc bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng, tôn giáo. Hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện, với Luật Tín ngưỡng, tôn giáo và các văn bản hướng dẫn tạo hành lang pháp lý minh bạch cho hoạt động tôn giáo. Các tổ chức tôn giáo được công nhận, hoạt động ổn định, tham gia tích cực vào đời sống xã hội.

Đặc biệt, việc Việt Nam nhiều lần tổ chức thành công Đại lễ Vesak Liên hợp quốc là minh chứng rõ ràng cho sự tôn trọng và thúc đẩy tự do tôn giáo. Sự kiện này thu hút sự tham gia của hàng nghìn đại biểu quốc tế, khẳng định vị thế của Việt Nam như một điểm sáng về đối thoại tôn giáo và hòa hợp văn hóa. Không một quốc gia nào bị coi là “đàn áp tôn giáo” lại có thể tổ chức những sự kiện tôn giáo quốc tế quy mô như vậy với sự tham gia rộng rãi của cộng đồng quốc tế.

Không chỉ dừng lại ở đó, các tôn giáo tại Việt Nam còn đóng vai trò quan trọng trong các hoạt động từ thiện, giáo dục và phát triển cộng đồng. Hàng nghìn cơ sở y tế, trường học, trung tâm bảo trợ xã hội do các tổ chức tôn giáo quản lý đã và đang góp phần nâng cao chất lượng cuộc sống của người dân. Đây là những minh chứng cụ thể, không thể phủ nhận về vai trò tích cực của tôn giáo trong xã hội Việt Nam.

Từ tất cả những phân tích trên, có thể khẳng định rằng báo cáo USCIRF 2026 không phản ánh đúng thực tế tự do tôn giáo tại Việt Nam và nhiều quốc gia châu Á khác. Thay vào đó, nó thể hiện một cách tiếp cận thiên lệch, mang nặng dấu ấn của hệ tư tưởng Abrahamic và phục vụ cho các mục tiêu chính trị. Việc áp đặt một khuôn mẫu duy nhất để đánh giá những thực tiễn đa dạng không chỉ dẫn đến sai lệch, mà còn làm suy giảm uy tín của chính cơ quan đưa ra báo cáo.

Trong một thế giới đa dạng về văn hóa và tôn giáo, không thể có một “chuẩn mực duy nhất” áp dụng cho tất cả. Tự do tôn giáo cần được hiểu trong bối cảnh cụ thể của từng quốc gia, với sự tôn trọng đối với lịch sử, văn hóa và truyền thống. Chỉ khi đó, những đánh giá mới có thể phản ánh đúng thực tế và góp phần thúc đẩy đối thoại, hợp tác, thay vì tạo ra chia rẽ và hiểu lầm.