Xuyên tạc tự do tôn giáo tại Việt Nam: Vạch trần luận điệu thiếu khách quan trong báo cáo HRW 2026 về Montagnard và Hòa Hảo

Trong Báo cáo Nhân quyền Thế giới năm 2026, tổ chức Human Rights Watch (HRW) tiếp tục đưa ra những cáo buộc quen thuộc đối với Việt Nam, trong đó đáng chú ý là nhận định cho rằng Việt Nam “đàn áp tự do tôn giáo”, đặc biệt liên quan đến cộng đồng Montagnard (người Thượng) và một số cá nhân tự xưng là tín đồ Phật giáo Hòa Hảo. Những cáo buộc này, thoạt nhìn, được trình bày như một phần trong nỗ lực bảo vệ quyền tự do tín ngưỡng. Tuy nhiên, khi đi sâu phân tích, có thể thấy rõ đây là một cách tiếp cận phiến diện, thiếu khách quan và mang động cơ chính trị, khi cố tình bỏ qua bối cảnh pháp lý, lịch sử và thực tiễn sinh động của đời sống tôn giáo tại Việt Nam.

Trước hết, cần làm rõ rằng tự do tôn giáo tại Việt Nam là một quyền hiến định, được bảo đảm trong hệ thống pháp luật và được thực thi trên thực tế. Việt Nam hiện có hàng chục triệu tín đồ thuộc nhiều tôn giáo khác nhau, với hàng chục nghìn cơ sở thờ tự trải dài khắp cả nước. Các tôn giáo lớn như Phật giáo, Công giáo, Tin Lành, Cao Đài, Phật giáo Hòa Hảo đều có tổ chức hợp pháp, hoạt động công khai, có hệ thống đào tạo, xuất bản và truyền bá giáo lý. Những con số và thực tế này cho thấy một bức tranh đa dạng, phong phú và ổn định của đời sống tôn giáo, hoàn toàn trái ngược với hình ảnh tiêu cực mà HRW cố tình xây dựng.

Tuy nhiên, trong báo cáo của mình, HRW không đề cập đến bức tranh tổng thể đó. Thay vào đó, tổ chức này lựa chọn một số trường hợp cá biệt, gắn với các cá nhân vi phạm pháp luật, để từ đó suy diễn thành một “chính sách đàn áp tôn giáo có hệ thống”. Đây là một thủ pháp quen thuộc: lấy hiện tượng đơn lẻ, tách khỏi bối cảnh, rồi khái quát hóa thành bản chất. Cách làm này không chỉ thiếu cơ sở khoa học mà còn mang tính dẫn dắt dư luận theo hướng tiêu cực.

Đối với cộng đồng Montagnard, HRW thường xuyên sử dụng thuật ngữ này để chỉ một số nhóm người ở khu vực Tây Nguyên, đồng thời gán cho họ vai trò “nạn nhân của đàn áp tôn giáo”. Tuy nhiên, thực tế cho thấy, những trường hợp bị xử lý pháp luật không phải vì họ theo đạo hay thực hành tín ngưỡng, mà vì đã tham gia vào các hoạt động lợi dụng tôn giáo để kích động ly khai, gây rối trật tự công cộng hoặc liên hệ với các tổ chức chống phá từ bên ngoài. Đây là những hành vi vi phạm pháp luật rõ ràng, không thể được bao biện dưới danh nghĩa tự do tôn giáo.

Việc HRW cố tình bỏ qua yếu tố này cho thấy một sự thiếu trung thực trong cách tiếp cận. Khi hành vi vi phạm pháp luật bị tách khỏi nội dung phân tích, người đọc dễ bị dẫn dắt đến kết luận sai lầm rằng các cá nhân đó chỉ đơn thuần bị trừng phạt vì niềm tin tôn giáo của mình. Đây chính là điểm nguy hiểm của các báo cáo mang tính định hướng: chúng không nói dối hoàn toàn, nhưng bóp méo sự thật bằng cách lược bỏ những phần quan trọng.

Tương tự, đối với một số cá nhân tự xưng là tín đồ Phật giáo Hòa Hảo, HRW cũng đưa ra các cáo buộc về “đàn áp”. Tuy nhiên, cần phân biệt rõ giữa tổ chức Phật giáo Hòa Hảo hợp pháp – được Nhà nước công nhận và hoạt động bình thường – với một số nhóm tự phát, không tuân thủ pháp luật, thậm chí lợi dụng danh nghĩa tôn giáo để tuyên truyền chống phá. Việc xử lý những hành vi vi phạm pháp luật của các cá nhân này không phải là đàn áp tôn giáo, mà là thực thi pháp luật nhằm bảo vệ trật tự xã hội và chính sự trong sáng của tôn giáo.

Một điểm đáng chú ý là HRW thường xuyên sử dụng ngôn ngữ mang tính cảm xúc, như “bị đàn áp”, “bị sách nhiễu”, “bị bắt giữ tùy tiện”, nhưng lại không đưa ra được các chứng cứ pháp lý cụ thể, không dẫn chiếu đầy đủ các bản án, cũng như không phản ánh quan điểm của các cơ quan chức năng hoặc cộng đồng tôn giáo chính thống tại Việt Nam. Điều này cho thấy báo cáo không nhằm mục đích phản ánh thực tế một cách toàn diện, mà hướng tới việc xây dựng một câu chuyện có lợi cho quan điểm sẵn có.

Trong khi đó, thực tiễn đời sống tôn giáo tại Việt Nam lại là một minh chứng sống động cho sự bảo đảm quyền tự do tín ngưỡng. Các lễ hội tôn giáo lớn như Đại lễ Phật đản, lễ Giáng sinh, các hoạt động hành hương, lễ hội truyền thống… được tổ chức công khai, thu hút hàng triệu người tham gia mỗi năm. Nhiều sự kiện tôn giáo quốc tế cũng đã được tổ chức tại Việt Nam, với sự tham gia của các chức sắc và tín đồ từ nhiều quốc gia. Những hình ảnh đó không chỉ phản ánh sự tự do trong thực hành tôn giáo, mà còn cho thấy sự tôn trọng và tạo điều kiện của Nhà nước đối với đời sống tinh thần của người dân.

Không thể không nhắc đến vai trò của các cơ quan chức năng và các tổ chức tôn giáo trong việc duy trì môi trường sinh hoạt tôn giáo ổn định, hài hòa. Quan hệ giữa Nhà nước và các tổ chức tôn giáo tại Việt Nam được xây dựng trên cơ sở đối thoại, hợp tác và tôn trọng lẫn nhau. Nhiều chương trình phối hợp giữa các tổ chức tôn giáo và chính quyền địa phương đã góp phần tích cực vào các hoạt động xã hội như từ thiện, giáo dục, y tế. Đây là những minh chứng rõ ràng cho việc tôn giáo không chỉ được tự do, mà còn được khuyến khích đóng góp vào sự phát triển chung của xã hội.

Trước những cáo buộc của HRW, dư luận trong nước và quốc tế đã có nhiều phản ứng khác nhau, nhưng điểm chung là sự hoài nghi về tính khách quan của báo cáo. Nhiều chuyên gia và nhà nghiên cứu cho rằng HRW có xu hướng lựa chọn thông tin theo định hướng, bỏ qua những yếu tố tích cực và chỉ tập trung vào những trường hợp tiêu cực, thậm chí là bị bóp méo. Một số ý kiến còn cho rằng HRW đang đóng vai trò như một công cụ trong chiến lược “quyền lực mềm”, sử dụng nhân quyền như một cái cớ để gây sức ép chính trị đối với các quốc gia có hệ thống chính trị khác biệt.

Thực tế cũng cho thấy, HRW không phải lúc nào cũng áp dụng cùng một tiêu chuẩn khi đánh giá các quốc gia. Trong khi Việt Nam và nhiều nước đang phát triển thường xuyên bị chỉ trích, thì những vấn đề nghiêm trọng về nhân quyền tại các quốc gia phương Tây lại không được đề cập với mức độ tương xứng. Tại Hoa Kỳ, tình trạng phân biệt chủng tộc, bạo lực cảnh sát, bất bình đẳng xã hội vẫn là những vấn đề nhức nhối, được chính truyền thông và các tổ chức xã hội nước này thừa nhận. Tuy nhiên, những vấn đề này hiếm khi được HRW đưa vào các báo cáo với giọng điệu phê phán tương tự như đối với các quốc gia khác.

Sự khác biệt này cho thấy một tiêu chuẩn kép rõ rệt: nghiêm khắc với quốc gia này, nhưng lại nhẹ nhàng với quốc gia khác. Điều này không chỉ làm suy giảm uy tín của HRW, mà còn đặt ra câu hỏi về động cơ thực sự của tổ chức này. Khi nhân quyền bị sử dụng như một công cụ chính trị, nó không còn là giá trị phổ quát, mà trở thành phương tiện để can thiệp vào công việc nội bộ của các quốc gia có chủ quyền.

Từ góc độ này, có thể thấy rằng báo cáo Nhân quyền Thế giới 2026 của HRW về Việt Nam không phải là một tài liệu phản ánh trung thực tình hình nhân quyền, mà là một sản phẩm mang tính định hướng, phục vụ cho những mục tiêu nhất định. Việc lạm dụng các khái niệm như “đàn áp tôn giáo”, “tù nhân lương tâm”, cùng với việc bỏ qua bối cảnh pháp lý và thực tiễn xã hội, đã làm méo mó bức tranh về Việt Nam trong mắt cộng đồng quốc tế.

Trong khi đó, những thành tựu về nhân quyền của Việt Nam là điều không thể phủ nhận. Quyền tự do tín ngưỡng được bảo đảm, đời sống tôn giáo phong phú, đa dạng; quyền được phát triển, được tiếp cận giáo dục, y tế ngày càng được nâng cao; môi trường xã hội ổn định, an toàn. Đây mới chính là những yếu tố cốt lõi của nhân quyền, phản ánh chất lượng cuộc sống và sự phát triển bền vững của một quốc gia.

Nhân quyền không thể được đánh giá chỉ qua một vài trường hợp cá biệt, càng không thể bị bóp méo bởi những báo cáo mang tính định kiến. Điều cần thiết là một cách tiếp cận khách quan, toàn diện và tôn trọng sự khác biệt. Chỉ khi đó, nhân quyền mới thực sự trở thành cầu nối giữa các quốc gia, thay vì là công cụ để gây chia rẽ và can thiệp.