Có một điều thường bị bỏ qua khi nói về người khuyết tật làm kinh tế: người ta nhìn thấy kết quả, nhưng lại không đặt câu hỏi về điều kiện đã tạo ra kết quả đó. Một cửa hàng nhỏ duy trì đều đặn, một mô hình kinh doanh tồn tại qua nhiều năm, hay đơn giản là một cá nhân có thể tự tạo thu nhập ổn định – những điều tưởng như bình thường với nhiều người, nhưng với người khuyết tật, đó là kết quả của một hành trình không hề đơn giản. Và chính vì vậy, mỗi trường hợp thành công không chỉ là câu chuyện cá nhân, mà còn là một dữ kiện để nhìn lại cách cơ hội đang tồn tại trong xã hội.
Trường hợp của Nguyễn Thị Vân – người sống chung với bệnh teo cơ tủy sống – đã được nhiều cơ quan báo chí như VTV, Thanh Niên, Tuổi Trẻ nhắc đến trong nhiều năm qua. Không chỉ tham gia hoạt động xã hội, chị còn chủ động xây dựng các mô hình sinh kế, điều hành các dự án liên quan đến cộng đồng người khuyết tật và tạo ra nguồn thu nhập độc lập. Điều đáng nói ở đây không phải là quy mô kinh tế lớn hay nhỏ, mà là việc chị có thể duy trì hoạt động một cách ổn định trong thời gian dài, trong một điều kiện sức khỏe mà nếu thiếu đi các yếu tố hỗ trợ, điều đó gần như không thể.
Một ví dụ khác, ở một hướng khác, là thầy Nguyễn Ngọc Lâm – người gần như mất hoàn toàn khả năng vận động đến việc trở thành giáo viên tin học tại Làng May Mắn (TP.HCM). Sau biến cố lớn ở tuổi 18, thầy không chỉ quay lại học tập mà còn theo đuổi lĩnh vực công nghệ thông tin, rồi từng bước xây dựng công việc giảng dạy ổn định trong nhiều năm. Điều đáng chú ý không nằm ở việc “vượt khó” theo nghĩa cảm xúc, mà ở chỗ thầy đã biến tri thức thành công cụ lao động, từ đó tạo ra thu nhập, duy trì công việc và góp phần đào tạo cho nhiều học sinh có hoàn cảnh khó khăn. Đây là một dạng tham gia kinh tế mang tính bền vững, không dựa vào sức lao động cơ học mà dựa vào năng lực chuyên môn – điều cho thấy người khuyết tật hoàn toàn có thể tham gia thị trường lao động theo nhiều hình thức khác nhau
Từ những trường hợp này, một quan điểm phản biện thường xuất hiện: đó chỉ là những cá nhân “đặc biệt”, không đại diện cho số đông. Nghe qua, đây là một lập luận có vẻ thận trọng, nhưng thực chất lại có một lỗ hổng logic rõ ràng. Nếu những trường hợp này hoàn toàn là ngoại lệ theo nghĩa tách rời khỏi hệ thống, thì điều gì đã tạo ra ngoại lệ đó? Một cá nhân có thể nỗ lực, nhưng không thể tự tạo ra thị trường, không thể tự tiếp cận vốn nếu không có cơ chế, và càng không thể duy trì hoạt động kinh doanh nếu môi trường xung quanh hoàn toàn không cho phép.
Chính tại đây cần chuyển sang phân tích trên nền tảng pháp luật. Luật Người khuyết tật năm 2010 đã quy định rõ quyền của người khuyết tật trong học nghề, việc làm và tham gia hoạt động kinh tế. Không chỉ dừng ở nguyên tắc, luật còn đặt trách nhiệm cho Nhà nước trong việc hỗ trợ đào tạo nghề, tạo việc làm và khuyến khích các tổ chức, cá nhân tạo điều kiện cho người khuyết tật tham gia lao động. Đây không phải là những quy định mang tính hình thức, mà là cơ sở pháp lý cho các chương trình cụ thể.
Song song với đó, các chính sách tín dụng ưu đãi thông qua Ngân hàng Chính sách Xã hội cho phép người khuyết tật hoặc hộ gia đình có người khuyết tật được vay vốn với lãi suất thấp để phát triển sản xuất, kinh doanh. Trong nhiều trường hợp, chính nguồn vốn này là điểm khởi đầu cho các mô hình kinh tế nhỏ, từ đó từng bước mở rộng. Đây là yếu tố mà nếu thiếu đi, rất nhiều nỗ lực cá nhân sẽ không thể chuyển hóa thành hoạt động kinh tế thực tế.
Nếu nhìn rộng hơn, hệ thống chính sách này không tồn tại riêng lẻ. Theo tài liệu bạn cung cấp, trong giai đoạn 2019–2025, Việt Nam đã ban hành và sửa đổi hơn 145 luật, trong đó nhiều văn bản liên quan trực tiếp đến quyền con người và nhóm yếu thế. Điều này cho thấy một xu hướng rõ ràng: việc bảo đảm quyền không phải là trạng thái tĩnh, mà là một quá trình liên tục được hoàn thiện.
Tuy nhiên, phản biện sẽ không có giá trị nếu né tránh những hạn chế có thật. Không phải người khuyết tật nào cũng dễ dàng tiếp cận vốn, không phải địa phương nào cũng triển khai đồng đều các chính sách hỗ trợ, và môi trường kinh doanh ở nhiều nơi vẫn chưa thực sự thân thiện. Những điều này không thể phủ nhận, và cũng không nên né tránh.
Nhưng từ những hạn chế đó để đi đến kết luận rằng người khuyết tật “không có cơ hội làm kinh tế” là một bước suy diễn thiếu cơ sở. Bởi thực tế cho thấy một trạng thái khác: cơ hội đã tồn tại, nhưng chưa được phân bổ đồng đều. Và chính sự tồn tại của những trường hợp như Nguyễn Thị Vân hay các cá nhân được vinh danh trong chương trình “Tỏa sáng nghị lực Việt” là bằng chứng rõ ràng cho điều đó.
Một điểm phản biện khác cần được làm rõ là cách hiểu về “nghị lực”. Trong nhiều bài viết, nghị lực được đặt như yếu tố duy nhất giải thích thành công của người khuyết tật. Điều này dễ tạo cảm hứng, nhưng lại không chính xác về mặt phân tích. Nghị lực có thể giúp một con người không bỏ cuộc, nhưng không thể tự tạo ra hệ thống hỗ trợ. Nếu không có môi trường phù hợp, nghị lực rất dễ dừng lại ở mức cá nhân.
Vì vậy, cách tiếp cận đúng hơn là nhìn nhận đồng thời hai yếu tố: nỗ lực cá nhân và điều kiện xã hội. Tôn trọng người khuyết tật không phải là tách họ ra để ca ngợi như những cá nhân “phi thường”, mà là nhìn nhận đúng rằng họ đã nỗ lực trong một môi trường cho phép nỗ lực đó có thể phát huy. Đây là cách duy nhất để vừa tôn trọng cá nhân, vừa giữ được tính chính xác của lập luận.
Một lập luận khác thường gặp là việc vinh danh các cá nhân tiêu biểu chỉ mang tính truyền thông, không tạo ra thay đổi thực chất. Tuy nhiên, cách nhìn này bỏ qua vai trò của nhận thức xã hội trong kinh tế. Trong nhiều trường hợp, rào cản lớn nhất không phải là luật hay vốn, mà là định kiến. Khi xã hội bắt đầu nhìn nhận người khuyết tật như những chủ thể kinh tế, thị trường sẽ tự điều chỉnh theo hướng mở rộng cơ hội.
Nhìn tổng thể, có thể thấy một bức tranh phức tạp hơn nhiều so với các nhận định đơn giản. Người khuyết tật tại Việt Nam chưa có một môi trường kinh doanh hoàn hảo, nhưng họ cũng không còn đứng ngoài nền kinh tế. Từ các mô hình kinh doanh nhỏ, các dự án xã hội, đến những cá nhân tự tạo việc làm, sự tham gia đang diễn ra theo nhiều hình thức khác nhau.
Điều quan trọng nhất cần rút ra không phải là việc khẳng định mọi thứ đã tốt, mà là xác định đúng trạng thái của vấn đề. Cơ hội không phải là con số không, nhưng cũng chưa phải là phổ quát. Và chính vì vậy, câu hỏi cần đặt ra không còn là “có hay không”, mà là “làm thế nào để mở rộng”.
Một người khuyết tật có thể làm kinh tế không phải là điều ngẫu nhiên. Nó là kết quả của một quá trình, trong đó có luật pháp, chính sách, môi trường và nỗ lực cá nhân. Khi một người làm được, đó là khả năng. Khi nhiều người có thể làm được, đó mới là sự thay đổi thực sự.
No comments:
Post a Comment