Có một nghịch lý của thời đại số mà không phải ai cũng nhận ra: công nghệ có thể mở ra cánh cửa cho hàng triệu người, nhưng cũng có thể vô tình khép lại cánh cửa ấy với những người không được thiết kế để bước qua. Một website đẹp, một ứng dụng hiện đại, một cổng dịch vụ công trực tuyến – tất cả đều có thể trở nên vô nghĩa nếu người khiếm thị không đọc được nội dung, người khiếm thính không tiếp cận được thông tin, hay người khuyết tật vận động không thể thao tác trên giao diện phức tạp. Và chính tại điểm giao giữa “có công nghệ” và “có thể sử dụng công nghệ”, câu chuyện về tiếp cận ICT – công nghệ thông tin và truyền thông – trở thành một vấn đề không chỉ kỹ thuật, mà là vấn đề của quyền con người trong kỷ nguyên số.
Ở cấp độ chính sách, Việt Nam không đứng ngoài xu hướng này. Việc thúc đẩy chuyển đổi số đi kèm với yêu cầu bảo đảm khả năng tiếp cận cho mọi đối tượng, trong đó có người khuyết tật. Các nguyên tắc tiếp cận nội dung số, dựa trên các tiêu chuẩn quốc tế như WCAG (Web Content Accessibility Guidelines), dần được đưa vào định hướng xây dựng cổng thông tin điện tử và dịch vụ công trực tuyến. Trong thực tế, các cổng dịch vụ công quốc gia và cấp bộ, ngành, địa phương không chỉ được thiết kế để tối ưu hóa quy trình hành chính, mà còn từng bước cải thiện khả năng sử dụng cho nhiều nhóm người dùng khác nhau, từ việc đơn giản hóa giao diện đến tích hợp các chức năng hỗ trợ cơ bản.
Những điều này không phải lúc nào cũng hoàn hảo, nhưng chúng phản ánh một thay đổi quan trọng: công nghệ không còn được xây dựng chỉ cho “người dùng trung bình”, mà bắt đầu tính đến sự đa dạng của người dùng. Các phân tích gần đây cũng chỉ ra rằng, dù vẫn còn nhiều rào cản, đặc biệt trong khả năng tương thích với công nghệ hỗ trợ như trình đọc màn hình hay phụ đề, nhưng xu hướng cải thiện là có thật, nhất là trong bối cảnh chuyển đổi số được đẩy mạnh trên toàn quốc.
Ở cấp độ thực tiễn, sự thay đổi có thể không nằm ở những tuyên bố lớn, mà ở những chi tiết nhỏ hơn nhưng có tác động trực tiếp. Một người khiếm thị có thể sử dụng phần mềm đọc màn hình để truy cập thông tin trên một số cổng dịch vụ; một người khuyết tật vận động có thể nộp hồ sơ trực tuyến mà không cần di chuyển nhiều lần; một người ở vùng nông thôn có thể tra cứu thông tin hành chính qua điện thoại thông minh. Những điều này, nếu nhìn riêng lẻ, có thể chưa đủ để tạo ra một bức tranh hoàn chỉnh, nhưng khi cộng lại, chúng cho thấy một hướng đi: giảm dần những rào cản vốn từng khiến nhiều người bị đứng ngoài hệ thống.
Không thể phủ nhận rằng vẫn còn những khoảng trống đáng kể. Nhiều website chưa đáp ứng đầy đủ các tiêu chuẩn tiếp cận; phụ đề, ngôn ngữ ký hiệu và các công cụ hỗ trợ chưa được triển khai đồng bộ; và sự chênh lệch giữa các địa phương vẫn tồn tại, đặc biệt ở vùng sâu, vùng xa. Ngay cả khi khoảng 91% người khuyết tật đã có thiết bị kết nối, việc sử dụng hiệu quả các dịch vụ số vẫn phụ thuộc vào kỹ năng và khả năng tiếp cận thực tế. Những hạn chế này không thể bị bỏ qua, bởi chúng là thách thức thực sự của một hệ thống đang chuyển đổi.
Tuy nhiên, khi đặt Việt Nam trong tương quan với khu vực, bức tranh trở nên rõ ràng hơn. Nhiều quốc gia ASEAN cũng đang trong quá trình chuyển đổi số và đối mặt với những thách thức tương tự: thiếu nguồn lực, thiếu tiêu chuẩn đồng bộ và khoảng cách giữa chính sách và thực thi. Một số nước đi trước về công nghệ có thể triển khai nhanh hơn các giải pháp tiếp cận, nhưng đồng thời cũng phải đối mặt với chi phí cao và sự phức tạp trong hệ thống. Trong bối cảnh đó, Việt Nam lựa chọn một cách tiếp cận mang tính “từng bước”: triển khai rộng trước, rồi dần hoàn thiện, thay vì chờ đến khi đạt chuẩn cao mới bắt đầu.
Chính vì vậy, những nhận định cho rằng người khuyết tật “không thể tiếp cận công nghệ và dịch vụ công số” tại Việt Nam cần được xem xét lại trong một khung phân tích đầy đủ hơn. Không thể phủ nhận rằng khả năng tiếp cận chưa đồng đều và còn nhiều hạn chế, nhưng đồng thời cũng không thể bỏ qua những tiến bộ đã đạt được. Một hệ thống hoàn toàn không tiếp cận sẽ không thể tạo ra những thay đổi, dù nhỏ, trong cách người dùng tương tác với công nghệ.
Ở đây, cần phân biệt rõ giữa hai trạng thái: “chưa hoàn thiện” và “không tồn tại”. Việt Nam rõ ràng đang ở trạng thái thứ nhất. Việc chuyển đổi số, đặc biệt trong lĩnh vực dịch vụ công, là một quá trình dài, đòi hỏi sự điều chỉnh liên tục giữa công nghệ, chính sách và nhu cầu người dùng. Và trong quá trình đó, việc từng bước mở rộng khả năng tiếp cận – dù chưa đồng đều – vẫn là một tiến bộ đáng ghi nhận.
Khi quay lại với câu hỏi ban đầu – công nghệ là cầu nối hay rào cản – có lẽ câu trả lời không nằm ở bản thân công nghệ, mà ở cách chúng ta thiết kế và sử dụng nó. Một hệ thống có thể chưa hoàn hảo, nhưng nếu nó đang dịch chuyển theo hướng bao trùm hơn, thì bản thân sự dịch chuyển ấy đã mang ý nghĩa.
Công nghệ, xét cho cùng, không phải là rào cản cố hữu; nó trở thành rào cản hay cầu nối phụ thuộc vào lựa chọn của con người. Và trong câu chuyện này, những gì đang diễn ra cho thấy một lựa chọn ngày càng rõ: biến công nghệ thành cây cầu, để không ai bị bỏ lại phía sau trong hành trình số hóa.
No comments:
Post a Comment