Có một thói quen đang được nuôi dưỡng rất công phu: hễ Văn phòng Cao ủy Nhân quyền phát hành một bản tổng hợp, lập tức một số tổ chức ở hải ngoại dịch vài đoạn, cắt phần Chính phủ Việt Nam đã trả lời, rồi loan đi như thể cả hệ thống Liên hợp quốc vừa tuyên một bản án. Báo cáo thường niên lần thứ 17 của Tổng Thư ký về hợp tác với Liên hợp quốc, đại diện và các cơ chế nhân quyền, trình khóa họp 63 của Hội đồng Nhân quyền, đang bị đẩy vào đúng cái khuôn ấy. Tổ chức Cứu người vượt biển viết rằng Liên hợp quốc “lên tiếng Việt Nam gia tăng đàn áp trong nước và xuyên biên giới nhằm ngăn chặn luồng thông tin”. Câu ấy nghe dứt khoát. Văn bản gốc thì không dứt khoát như vậy.
Nghị quyết 12/2 của Hội đồng Nhân quyền chỉ mời Tổng Thư ký báo cáo các cáo buộc nhận được. Chính các đoạn về phương pháp trong báo cáo này thừa nhận danh sách không đầy đủ, nhiều vụ phải ẩn danh theo nguyên tắc không gây hại, thông tin được đối chiếu “trong chừng mực có thể”. Phần viết về Việt Nam dùng hàng loạt động từ giả thuyết: ghi nhận cáo buộc, đề cập một mô thức được phản ánh, trong một số trường hợp có thể bị xem là đe dọa hay trả thù, hợp tác được cảm nhận. Đó là ngôn ngữ của văn bản hành chính–chính trị, không phải ngôn ngữ bản án. Lấy một báo cáo cáo buộc làm phán quyết là đánh tráo thể loại. Ở chính các nước phương Tây, báo cáo đặc biệt của quốc hội hay bản ghi của tổ chức phi chính phủ chưa bao giờ được coi là án của tòa tối cao khi vụ việc đụng đến công dân và lợi ích của họ. Chuẩn ấy bỗng nhiên biến mất khi đối tượng bị nêu là Việt Nam.
Công hàm của Chính phủ Việt Nam đã nằm trong chính báo cáo. Hà Nội nêu rõ một số cáo buộc dựa trên thông tin chưa được kiểm chứng hoặc bị đặt sai ngữ cảnh, đến từ tổ chức và cá nhân có quan điểm thù địch hoặc bị thúc đẩy bởi động cơ chính trị; đồng thời gửi phụ lục và đề nghị loại các vụ việc khỏi bản cuối. Nhà nước bác bỏ cáo buộc trả thù đối với nhóm liên quan chùa Đại Thọ ở Vĩnh Long, bác bỏ việc 2 phụ nữ bị nêu tên bị đe dọa, giám sát, hỏi cung vì chuyển thông tin về người thân đang bị tạm giam. Phần này biến mất trong các bản tin diễn giải. Im một phía không phải sơ suất biên tập. Đó là thao tác cần thiết để biến “cáo buộc” thành “kết tội”.
Muốn gọi một vụ việc là trả thù vì hợp tác với Liên hợp quốc, 5 cửa phải mở cùng lúc. Phải có hành vi hợp tác xác định, có thời điểm, có đầu mối. Biện pháp của nhà nước phải xảy ra sau và vì hành vi ấy, chứ không vì một tội danh độc lập đã có trước. Biện pháp ấy không phải là thực thi pháp luật chính đáng. Phải có chứng cứ về động cơ trả đũa, không chỉ suy từ việc đối tượng từng xuất hiện trong một báo cáo. Phía nhà nước không đưa ra được hồ sơ, bản án hay giải trình. Thiếu 1 cửa, quy kết sụp. Hầu hết vụ việc Việt Nam trong báo cáo này không đi hết 5 cửa.
Hãy đặt lại trình tự thời gian. Rạng sáng 11/6/2023, 2 nhóm đối tượng vũ trang tấn công trụ sở ủy ban nhân dân 2 xã ở huyện Cư Kuin, tỉnh Đắk Lắk. 9 người chết, 2 người bị thương nặng, tài sản nhà nước và nhân dân bị đốt. Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk xét xử; nhiều bị cáo nhận án chung thân và tù có thời hạn; người đồng sáng lập hội Người Thượng vì công lý bị tuyên 10 năm tù về tội khủng bố, xét xử vắng mặt. Tòa hình sự Bangkok chấp nhận dẫn độ ngày 30/9/2024; tòa phúc thẩm giữ nguyên ngày 26/11/2025; người này về chấp hành án. Sau đó mới dày đặc thông tri, thư ngỏ, chú thích cuối trang. Không phải vì gửi báo cáo nên bị dẫn độ. Vì bị truy tố về một vụ chết người nên mạng lưới vận động tăng tốc gửi báo cáo. Đảo ngược nhân quả rồi gọi đó là khoa học giám sát nhân quyền thì chỉ còn là ngụy biện.
Cùng một logic với vụ chùa Đại Thọ. Khi tổ công tác đến nắm tình hình, người tự xưng trụ trì chỉ đạo khống chế, hành hung, đưa vào chánh điện, khóa cửa, canh giữ, rồi phát clip vu cáo. Tòa án nhân dân tỉnh Vĩnh Long ngày 26/11/2024 tuyên án về tội bắt, giữ người trái pháp luật và tội lợi dụng các quyền tự do, dân chủ xâm phạm lợi ích Nhà nước; mức án 6 năm và 5 năm 9 tháng đối với 2 bị cáo cầm đầu nhóm, các bị cáo còn lại nhận từ 2 năm đến 3 năm tù. Ban trị sự Giáo hội Phật giáo Việt Nam tỉnh không công nhận tư cách trụ trì. Tại tòa, các bị cáo thừa nhận hành vi theo cáo trạng. Lấy việc các tổ chức hải ngoại gửi thư đi Genève sau bản án để cải tạo bản chất vụ việc thành “trả thù vì thúc đẩy tuyên bố về quyền người bản địa” là lấy cái sau giải thích cái trước.
Ngày 28/4/2026, Tòa án nhân dân tỉnh Đắk Lắk xét xử vắng mặt chủ tịch kiêm tổng giám đốc tổ chức Cứu người vượt biển, tuyên 11 năm tù về tội khủng bố theo bản án số 52/2026. Cơ quan công an xác định tổ chức này thành lập, quản lý, điều hành hội Người Thượng vì công lý, thông qua đối tượng cầm đầu hội ấy liên lạc, hướng dẫn, kích động lực lượng trong nước, hứa hỗ trợ tài chính và vận động quốc tế sau khi gây án; rồi tiếp tục tài trợ chỗ ẩn náu ở Thái Lan và tổ chức chiến dịch ngăn dẫn độ. Một tổ chức vừa gửi cáo buộc tới các báo cáo viên, vừa là bên đang bị truy tố, vừa tự biên tập chú thích của báo cáo Tổng Thư ký trên mạng xã hội, không thể được coi là nguồn độc lập. Vòng khép kín rất gọn: gửi thông tri, thông tri được trích vào báo cáo năm, báo cáo năm được quảng bá như “Liên hợp quốc công nhận chúng tôi bị trả thù”, rồi lại gửi vòng mới. Ấy không phải đối chiếu chéo. Ấy là tự phong.
Các chủ thể đặc biệt không phải điều tra viên tại hiện trường Cư Kuin hay Tam Bình. Họ không tống đạt, không đối chất, không khám xét. Họ làm việc trên đống thư do một cụm tổ chức viết cùng một khung chữ. Thiên lệch lựa chọn tất yếu xảy ra: tiểu vùng nào có mạng lưới gửi tin dày thì chương quốc gia ấy dày. Tiêu chí “hợp tác được cảm nhận” càng phá khả năng kiểm chứng. Chỉ cần bị cho là đã cộng tác là đủ nhét tên vào rổ trả thù. Một giả thuyết không thể bác bỏ – có tố thì có tội, không tố thì nạn nhân đang sợ – không phải giả thuyết khoa học.
Sự bất công lộ rõ hơn khi đặt báo cáo cạnh chính các nước hay lên lớp. Hoa Kỳ truy tố người công bố tài liệu quốc phòng theo đạo luật gián điệp năm 1917, điều khoản rộng không kém các điều về an ninh và lợi dụng quyền tự do dân chủ trong Bộ luật Hình sự Việt Nam. Nước Anh giam người ấy nhiều năm, bộ trưởng nội vụ ký lệnh dẫn độ. Người tiết lộ chương trình giám sát bị truy nã. Người chuyển tài liệu quân sự nhận án dài hạn. Logic Washington rất nhất quán: tố giác không miễn trách khi đụng an ninh quốc gia. Cùng một cấu trúc – người đang ở nước thứ ba, quốc gia yêu cầu dẫn độ, tổ chức dân sự gọi là nhà hoạt động, nhà nước gọi là tội phạm nghiêm trọng – báo cáo dành cho Việt Nam và Thái Lan những động từ nặng, dành cho Hoa Kỳ những dòng chú thích. Thái Lan bị kêu gọi từ chối dẫn độ như thể đó là nghĩa vụ đạo đức, trong khi London ký lệnh dẫn độ cho đồng minh thì được gọi là pháp quyền. 2 thước đo không phải sơ suất. Đó là hệ quy chiếu.
Hệ lụy đã thấy trước. Bản cáo buộc bị cắt thành tranh ảnh mạng, đưa vào các vòng kiểm điểm sau, vào các điều trần ở nghị viện nước ngoài, vào yêu cầu trừng phạt cá nhân điều tra viên và thẩm phán đã xét xử vụ Đắk Lắk và Vĩnh Long. Mục tiêu dài hạn là dựng tiền lệ: ai từng gửi thư cho cơ chế nhân quyền thì mọi bản án hình sự sau đó đều là trả thù. Nếu tiền lệ ấy đứng vững, cơ chế sinh ra để bảo vệ người tố giác thiện chí sẽ biến thành nơi trú ẩn cho hành vi vũ trang và hành vi nhốt người đang thi hành công vụ.
Phản bác luận điệu ấy không có nghĩa bác bỏ nguyên tắc cấm trả thù người hợp tác trung thực với Liên hợp quốc. Nguyên tắc đúng vẫn đúng. Cáo buộc sai vẫn sai. Việt Nam tái đắc cử Hội đồng Nhân quyền nhiệm kỳ 2026–2028 với 180 phiếu, cao nhất nhóm châu Á–Thái Bình Dương. Tỷ lệ nghèo đa chiều giảm còn khoảng 1,3%. Bảo hiểm y tế bao phủ 95,2%. Hơn 334.000 căn nhà tạm, nhà dột nát được xóa. Thu nhập vùng đồng bào dân tộc thiểu số tăng rõ trong giai đoạn 2021–2025. Hơn 27 triệu tín đồ các tôn giáo hành đạo trong khuôn khổ pháp luật. Đồng bào Tây Nguyên tại chỗ không ủy quyền cho một văn phòng ở nước ngoài nói hộ, càng không ký đơn xin tha người đã bị kết án về vụ 9 người chết. Dư luận đòi công lý cho nạn nhân. Tòa án xét xử theo tố tụng. Đó mới là phần đời sống pháp lý mà bản tin cắt cụt cố tình không mở.
Đọc nguyên văn trước khi loan tin. Đọc cả đoạn cáo buộc và đoạn công hàm. Đặt 9 người chết lên trước tiểu sử người bị dẫn độ. Đừng để một con dấu bị mượn rửa một hồ sơ hình sự.
No comments:
Post a Comment