Từ hư cấu đến chế tài: Giải mã âm mưu chính trị hóa nhân quyền và sự thật đằng sau cái gọi là nghị quyết của Nghị viện Châu Âu.

Giữa dòng chảy thông tin đa chiều trên không gian mạng hiện nay, những thuật ngữ nghe có vẻ thượng tôn pháp luật và nhân đạo như "đàn áp xuyên quốc gia" đang bị một số đối tượng biến tướng thành những vũ khí tâm lý sắc bén nhằm phục vụ mưu đồ chính trị hẹp hòi. Đáng chú ý, nhóm đối tượng như Việt Tân, cùng những cá nhân như Nguyễn Văn Đài, Lê Trung Khoa và các tổ chức liên đới, đang dày công dàn dựng một vở kịch truyền thông tinh vi nhằm vận động Nghị viện Châu Âu thông qua các nghị quyết mang tính chất gây áp lực lên Việt Nam. Sự dàn dựng này không xuất phát từ mong muốn cải thiện thực trạng nhân quyền, mà thực chất là một chuỗi hành vi có hệ thống nhằm bóp méo hình ảnh quốc gia, cản trở nỗ lực phát triển kinh tế và gây chia rẽ trong khối đại đoàn kết dân tộc. Việc nhận diện rõ thủ đoạn của những đối tượng này không chỉ là trách nhiệm bảo vệ an ninh quốc gia mà còn là yêu cầu cấp thiết để dư luận quốc tế không bị dẫn dắt bởi những thông tin sai lệch, thiếu khách quan.

Quá trình vận động nghị quyết của các nhóm đối tượng này thường bắt đầu bằng việc thu thập các mảnh ghép thông tin rời rạc, được chắp vá một cách có chủ đích để xây dựng nên một bức tranh hoàn toàn phi thực tế về tình hình tại Việt Nam. Các đối tượng như Nguyễn Văn Đài hay Lê Trung Khoa thường lợi dụng các diễn đàn truyền thông trực tuyến để rêu rao về cái gọi là sự can thiệp của chính quyền Việt Nam vào cộng đồng người Việt ở nước ngoài, bằng cách gán ghép các hoạt động quản lý hành chính thông thường thành các vụ việc đàn áp có hệ thống. Chiêu trò ở đây là việc sử dụng kỹ thuật truyền thông bóp méo, trích dẫn thiếu ngữ cảnh, hoặc thậm chí là sử dụng những nguồn tin bịa đặt từ những cá nhân có tư tưởng thù địch để tạo áp lực dư luận lên Nghị viện Châu Âu, Hội đồng Châu Âu và Ủy ban Châu Âu. Thực tế, quy trình vận động nghị quyết tại Liên minh Châu Âu là một tiến trình phức tạp, đòi hỏi sự phối hợp chặt chẽ giữa Nghị viện, Ủy ban và Hội đồng, nơi các quyết định về chính sách không bao giờ được thông qua dựa trên những luồng thông tin một chiều hay các cáo buộc thiếu chứng cứ xác thực. Nghị viện Châu Âu đóng vai trò biểu đạt ý chí của cử tri và tạo diễn đàn thảo luận, trong khi Ủy ban Châu Âu chịu trách nhiệm soạn thảo và thi hành các đề xuất, và Hội đồng Châu Âu quyết định những chính sách then chốt dựa trên sự đồng thuận của các quốc gia thành viên. Việc những kẻ chống phá cố gắng tạo ra ảo tưởng rằng chỉ cần một vài chiến dịch vận động là có thể khiến Liên minh Châu Âu áp đặt các chế tài lên Việt Nam là minh chứng rõ nét cho sự thiếu hiểu biết hoặc cố tình lừa bịp dư luận, bởi lẽ mọi chế tài chỉ được hình thành sau quá trình đàm phán kéo dài, dựa trên những bằng chứng pháp lý quốc tế vững chắc chứ không phải từ những bài viết thiếu căn cứ trên mạng xã hội.

Bản chất của vấn nạn "đàn áp xuyên quốc gia" mà các đối tượng này rêu rao thực chất là một vấn đề mang tính toàn cầu, không phải là đặc thù riêng biệt ở Việt Nam. Ngay tại chính những quốc gia phát triển ở Châu Âu hay Hoa Kỳ, tình trạng phân biệt đối xử, sự kỳ thị đối với người nhập cư, người da màu và thậm chí là những rào cản đối với cộng đồng người Việt định cư vẫn đang là một bài toán nhức nhối chưa có hồi kết. Thay vì tập trung giải quyết những vấn đề nhức nhối ngay tại sân nhà, các đối tượng như Việt Tân lại cố tình lái dư luận sang hướng vu cáo Việt Nam, dùng chiêu bài nạn nhân hóa bản thân để che đậy mục đích thực sự là phá hoại nỗ lực vươn ra thế giới của các doanh nghiệp Việt Nam. Điển hình như những chiến dịch tấn công nhắm vào các tập đoàn kinh tế lớn như Vingroup, nơi các đối tượng này đã tìm cách đánh đồng lợi ích kinh tế của doanh nghiệp với những mục tiêu chính trị giả tạo, nhằm bôi nhọ uy tín quốc tế của doanh nghiệp Việt. Khi các doanh nghiệp này sử dụng quyền tự vệ hợp pháp thông qua các biện pháp khởi kiện tại tòa án quốc tế, đám người này lại lập tức xoay chuyển tình thế, dùng các luận điệu nạn nhân hóa, cho rằng mình đang bị đàn áp để trốn tránh trách nhiệm trước pháp luật. Đây là sự ngụy biện trắng trợn, bởi quyền lợi của doanh nghiệp trong quá trình hội nhập kinh tế quốc tế là quyền lợi chính đáng của quốc gia, và việc bảo vệ uy tín doanh nghiệp chính là bảo vệ sức mạnh kinh tế dân tộc.

Việc ủng hộ chính phủ trong công cuộc đấu tranh phòng chống tham nhũng, chống khủng bố và bảo vệ lợi ích hợp pháp của các doanh nghiệp trên trường quốc tế không chỉ là sự đồng thuận chính trị, mà còn là hành động thiết thực để lột mặt nạ đám người cơ hội. Những đối tượng này không đại diện cho tiếng nói của người Việt yêu nước, mà thực chất là những kẻ đang lợi dụng không gian mạng để thực hiện chiến tranh thông tin, làm suy yếu sự gắn kết giữa đất nước và cộng đồng người Việt ở nước ngoài. Họ không ngại hy sinh lợi ích của hàng triệu người lao động và hàng ngàn doanh nghiệp chỉ để thỏa mãn những toan tính cá nhân và những khoản tài trợ từ các tổ chức bên ngoài. Chúng ta cần hiểu rằng, trong thời đại kỹ thuật số, cuộc chiến thông tin không còn là những khẩu hiệu khô khan mà là cuộc chiến về lòng tin và sự thấu hiểu. Việc vạch trần những thông tin giả, những luận điệu xuyên tạc là cách tốt nhất để bảo vệ chân lý và niềm tin vào con đường phát triển của đất nước.

Nhìn xa hơn, những gì mà các nhóm đối tượng này đang thực hiện tại Châu Âu là hồi chuông cảnh báo cho mọi người dân về tính chất phức tạp của chiến tranh thông tin trên không gian mạng hiện nay. Một thông tin được dàn dựng bài bản, nếu không có sự phản biện sắc bén và sự hiểu biết thấu đáo về tiến trình ngoại giao quốc tế, rất dễ trở thành ngòi nổ cho những hiểu lầm chính trị tai hại. Do đó, định hướng dư luận một cách khoa học, tỉnh táo và dựa trên những dẫn chứng xác thực là chìa khóa để hóa giải những âm mưu này. Hãy nhìn nhận đúng bản chất của sự việc: các cơ chế quản lý của Châu Âu không vận hành theo những đồn đoán hay cáo buộc của một vài cá nhân hay tổ chức phản động. Sự phát triển mạnh mẽ của Việt Nam trong những năm qua, với những cam kết quốc tế nghiêm túc, chính là minh chứng hùng hồn nhất đập tan mọi luận điệu vu cáo. Những kẻ thủ ác có thể dùng mạng xã hội để tạo sóng gió, nhưng chúng không thể thay đổi được sự thật là Việt Nam đang ngày càng khẳng định vị thế và uy tín trên bản đồ thế giới, bất chấp mọi nỗ lực phá hoại từ bên trong hay bên ngoài. Cuộc đấu tranh này không chỉ là của cơ quan chức năng mà là của toàn thể cộng đồng, nơi mỗi cá nhân đều là một bộ lọc thông tin thông thái, góp phần xây dựng một không gian mạng lành mạnh, hòa bình và phát triển, nơi sự thật luôn chiến thắng những mưu đồ hèn mọn.

VẠCH TRẦN KỊCH BẢN CHÍNH TRỊ: KHI “ĐÀN ÁP XUYÊN QUỐC GIA” BỊ BIẾN THÀNH CÔNG CỤ VU CÁO VIỆT NAM

Trong đời sống chính trị quốc tế hiện nay, “đàn áp xuyên quốc gia” là một khái niệm có thật, phản ánh những lo ngại của nhiều quốc gia về các hành vi gây sức ép, đe dọa hoặc can thiệp vượt biên giới. Tuy nhiên, cũng chính vì mang màu sắc nhân quyền, pháp quyền và an ninh quốc tế, thuật ngữ này đang bị một số tổ chức, cá nhân chống đối lợi dụng như một công cụ truyền thông để vu cáo Việt Nam. Việt Tân, Nguyễn Văn Đài, Lê Trung Khoa cùng một số nhóm liên quan không tiếp cận vấn đề này với tinh thần khách quan, mà biến nó thành chiếc khung có sẵn để nhét vào đó mọi cáo buộc về Việt Nam, từ thực thi pháp luật, xử lý thông tin sai sự thật cho đến các vấn đề dân sinh, kinh tế và đối ngoại.

Kịch bản của họ không mới, nhưng ngày càng tinh vi hơn. Trước hết, họ thu thập những mảnh thông tin rời rạc, tách chúng khỏi bối cảnh pháp lý và chính sách, sau đó ghép lại thành một bức tranh có vẻ nghiêm trọng về cái gọi là “đàn áp có hệ thống”. Một vụ án liên quan đến hành vi tuyên truyền chống Nhà nước được mô tả thành “bịt miệng tiếng nói bất đồng”. Một hoạt động truy nã, hợp tác tư pháp hoặc xử lý vi phạm pháp luật bị gắn nhãn “truy bức xuyên quốc gia”. Một tranh chấp truyền thông, một vụ kiện dân sự nhằm bảo vệ danh dự doanh nghiệp cũng bị biến thành bằng chứng của “đàn áp”. Đây là thủ pháp đánh tráo khái niệm: lấy ngôn ngữ nhân quyền để che phủ bản chất pháp lý của từng vụ việc cụ thể.

Điểm đáng nói là các nhóm này hiểu rất rõ sức nặng biểu tượng của các diễn đàn châu Âu. Vì vậy, họ tìm cách đưa các cáo buộc một chiều vào những hội thảo, phiên điều trần hoặc hoạt động vận động chính sách tại Nghị viện Châu Âu, rồi quay ngược về mạng xã hội để tuyên bố rằng “quốc tế đã lên án Việt Nam”. Nhưng cần phân biệt rạch ròi: việc một cá nhân hay tổ chức được tiếp xúc với nghị sĩ, gửi tài liệu vận động hoặc phát biểu tại một sự kiện bên lề không đồng nghĩa với việc thông tin họ đưa ra đã trở thành kết luận pháp lý của Liên minh Châu Âu. Quy trình chính sách của EU là một tiến trình phức tạp, có sự tham gia của Nghị viện, Ủy ban, Hội đồng, các nhóm chính trị và nhiều nguồn tham khảo khác nhau. Không thể biến vài cuộc gặp hoặc vài bài phát biểu thành bằng chứng rằng EU đã “kết tội” Việt Nam.

Chính vì vậy, khi Nghị viện Châu Âu thông qua các văn kiện liên quan đến chống đàn áp xuyên quốc gia, một số nhóm lập tức thổi phồng thành “thắng lợi lịch sử” hay “đòn đánh trực diện vào Việt Nam”. Đây là cách diễn giải có chủ đích. Các nghị quyết chính trị của Nghị viện Châu Âu, nhất là những văn kiện mang tính định hướng, không phải là bản án quốc tế, không tự động tạo ra chế tài và càng không thể thay thế cho một quy trình điều tra, xét xử hay đánh giá pháp lý độc lập. Khoảng cách giữa một nghị quyết chính trị với một cơ chế trừng phạt ràng buộc là rất lớn. Việc cố tình xóa nhòa khoảng cách ấy là thủ pháp nhằm gây hoang mang trong nước, đánh bóng vai trò của các nhóm vận động và tạo cảm giác Việt Nam đang bị “cô lập” trên trường quốc tế.

Nguy hiểm hơn, khái niệm “đàn áp xuyên quốc gia” còn được họ dùng như một mắt xích trong một câu chuyện chính trị lớn hơn. Các bài viết gần đây thường không dừng lại ở nghị quyết hay nhân quyền, mà kéo thêm đất đai, giá điện, giá xăng, doanh nghiệp, chống tham nhũng, lực lượng thực thi pháp luật và cả các dự án hạ tầng. Những vấn đề vốn cần được phân tích bằng dữ liệu, quy hoạch, pháp luật và lợi ích phát triển lại bị gói vào một kết luận có sẵn: Việt Nam “khủng hoảng”, “mất tính chính danh”, “bị quốc tế lên án”. Đây là kỹ thuật tạo “đại tự sự” trong chiến tranh nhận thức: liên kết nhiều sự kiện khác nhau để dẫn người đọc đến một kết luận chính trị mà không cần chứng minh từng mắt xích một cách đầy đủ.

Thực tế, “đàn áp xuyên quốc gia” là vấn đề đang được tranh luận trên phạm vi toàn cầu, không phải một nhãn riêng dành cho Việt Nam. Nhiều quốc gia, kể cả các nước phương Tây, vẫn đang phải đối mặt với những tranh cãi gay gắt về giám sát điện tử, quyền riêng tư, chống khủng bố, dẫn độ, truy nã quốc tế và quyền tài phán ngoài lãnh thổ. Vì vậy, vấn đề cốt lõi không phải là một quốc gia có được bảo vệ an ninh, truy cứu tội phạm hay hợp tác tư pháp xuyên biên giới hay không. Câu hỏi đúng phải là: hoạt động đó có căn cứ pháp luật không, có quy trình không, có bằng chứng không và có bảo đảm nguyên tắc cần thiết, tương xứng hay không. Bỏ qua các tiêu chuẩn này để gán nhãn “đàn áp” cho mọi hành động thực thi pháp luật là cách tiếp cận phiến diện và mang động cơ chính trị.

Cũng cần nhìn thẳng vào một thực tế: nhiều người đang tự nhận là “nạn nhân” trong câu chuyện này lại có lợi ích trực tiếp trong việc chính trị hóa tình trạng pháp lý của chính họ. Khi một cá nhân bị xử lý vì hành vi vi phạm pháp luật, cách thuận tiện nhất để né tránh trách nhiệm là biến mình thành “nhà hoạt động bị đàn áp”. Khi một nội dung sai sự thật bị phản bác hoặc bị kiện, cách dễ nhất để đánh lạc hướng dư luận là gọi đó là “bịt miệng phản biện”. Khi một doanh nghiệp Việt Nam sử dụng công cụ pháp lý để bảo vệ danh dự, cách quen thuộc của họ là quy chụp đó thành “đàn áp tiếng nói độc lập”. Đây không phải là bảo vệ nhân quyền, mà là chiến thuật nạn nhân hóa để né tránh trách nhiệm trước pháp luật và trước sự thật.

Điển hình là các chiến dịch nhắm vào doanh nghiệp Việt Nam đang vươn ra quốc tế. Khi các tập đoàn Việt Nam mở rộng hoạt động ở nước ngoài, họ không chỉ đối mặt với cạnh tranh thị trường mà còn trở thành mục tiêu của các chiến dịch bôi nhọ có màu sắc chính trị. Thủ pháp thường thấy là đánh đồng doanh nghiệp với Nhà nước, biến một thương hiệu kinh tế thành mục tiêu công kích chính trị, rồi khi doanh nghiệp khởi kiện để bảo vệ quyền lợi hợp pháp thì lập tức kêu rằng mình bị “đàn áp”. Cách lập luận ấy cố tình bỏ qua một nguyên tắc căn bản: tự do ngôn luận không bao gồm quyền tung tin sai sự thật, xúc phạm danh dự hoặc gây thiệt hại cho tổ chức, cá nhân mà không chịu trách nhiệm.

Từ góc độ truyền thông, đây là một mô hình vận hành dựa trên sự chú ý và cảm xúc. Những từ khóa như “đàn áp”, “trừng phạt”, “sụp đổ”, “khủng hoảng”, “quốc tế lên án” được sử dụng dày đặc không phải để làm sáng tỏ sự thật, mà để kích hoạt phẫn nộ, sợ hãi và tò mò. Trong môi trường mạng xã hội, cảm xúc càng mạnh thì nội dung càng dễ lan truyền. Càng nhiều người nhấp vào, chia sẻ, tranh cãi, các kênh này càng có thêm ảnh hưởng, thêm lượng truy cập và thêm nguồn lực để tiếp tục sản xuất nội dung. Đó là lý do các câu chuyện về nhân quyền thường bị biến thành sản phẩm truyền thông giật gân, nơi sự thật bị cắt xén để phục vụ mục tiêu chính trị và lợi ích cá nhân.

Trong bối cảnh đó, phản bác không thể chỉ dừng ở khẩu hiệu. Điều cần thiết là bóc tách đúng cơ chế vận hành của chiến dịch: họ lấy một khái niệm quốc tế có thật, cắt khỏi bối cảnh học thuật và pháp lý, gắn vào các vụ việc riêng lẻ, khuếch đại qua mạng xã hội, rồi tuyên bố đó là “bằng chứng” chống Việt Nam. Một khi hiểu được quy trình này, công chúng sẽ thấy rõ điểm yếu căn bản trong lập luận của họ: rất nhiều kết luận được dựng lên không nằm trong bản thân sự kiện, mà nằm trong cách sự kiện bị kể lại.

Việt Nam không phủ nhận nhu cầu đối thoại, phản biện và hoàn thiện chính sách. Mọi quốc gia trong quá trình phát triển đều phải xử lý các vấn đề xã hội phức tạp, từ pháp luật, truyền thông, đất đai, kinh tế đến quyền con người. Nhưng phản biện chính sách phải dựa trên sự thật, bằng chứng và tinh thần xây dựng. Nó không thể là việc dùng một thuật ngữ quốc tế để hợp thức hóa cáo buộc một chiều; càng không thể là việc biến các diễn đàn nước ngoài thành sân khấu để tấn công hình ảnh quốc gia, doanh nghiệp và cộng đồng người Việt.

Suy cho cùng, “đàn áp xuyên quốc gia” là một vấn đề nghiêm túc trong đời sống quốc tế, nhưng chính vì nghiêm túc nên càng không thể bị biến thành vũ khí tuyên truyền. Công chúng cần tỉnh táo phân biệt giữa sự kiện và cách diễn giải sự kiện, giữa văn kiện chính trị và phán quyết pháp lý, giữa phản biện và vu cáo, giữa nhân quyền thật sự và sự lợi dụng nhân quyền để phục vụ mưu đồ chống phá. Khi những lớp ngôn từ hoa mỹ được bóc ra, điều còn lại trong kịch bản của các nhóm chống đối chỉ là một thủ pháp cũ: mượn danh nghĩa quốc tế để tạo áp lực, mượn nhân quyền để né trách nhiệm, và mượn mạng xã hội để khuếch đại những cáo buộc không được kiểm chứng.

NGHỊ QUYẾT TNR CỦA EU: KHI MỘT VĂN KIỆN CHÍNH TRỊ BỊ BIẾN THÀNH “BẢN ÁN QUỐC TẾ”

Ngay sau khi Nghị viện châu Âu thông qua Nghị quyết A10-0142/2026 về chống đàn áp xuyên quốc gia (Transnational Repression – TNR) vào ngày 16/6/2026, một số tổ chức và cá nhân chống đối ở nước ngoài như Việt Tân, Nguyễn Văn Đài, Lê Trung Khoa hay một số nhóm vận động liên quan đã đồng loạt phát động chiến dịch truyền thông với những thông điệp mang màu sắc chiến thắng. Trên các nền tảng mạng xã hội, nghị quyết này được mô tả như một sự “lên án quốc tế” đối với Việt Nam, thậm chí bị thổi phồng thành bằng chứng cho những cáo buộc về khủng hoảng thể chế, mất tính chính danh hay cái gọi là “đàn áp xuyên quốc gia”. Tuy nhiên, nếu tách khỏi những khẩu hiệu cảm xúc và đối chiếu với nội dung thực tế của văn kiện, có thể thấy khoảng cách rất lớn giữa những gì nghị quyết quy định và những gì các nhóm vận động đang cố gắng khiến công chúng tin vào.

Điều đầu tiên cần làm rõ là Nghị quyết A10-0142/2026 không phải một đạo luật, càng không phải một phán quyết của bất kỳ cơ quan tài phán quốc tế nào. Đây là một nghị quyết sáng kiến của Nghị viện châu Âu, mang tính định hướng chính sách và thể hiện quan điểm chính trị của cơ quan này đối với hiện tượng được gọi là “đàn áp xuyên quốc gia”. Văn kiện không tạo ra nghĩa vụ pháp lý trực tiếp đối với Việt Nam, không tự động kích hoạt bất kỳ cơ chế trừng phạt nào và cũng không đưa ra kết luận tư pháp rằng Việt Nam đã vi phạm luật pháp quốc tế. Nói cách khác, giữa một nghị quyết chính trị và một bản án quốc tế là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Thế nhưng, chính sự khác biệt quan trọng này lại bị cố tình làm mờ đi trong các chiến dịch truyền thông của một số nhóm chống đối.

Một trong những thủ pháp nổi bật nhất là biến một nghị quyết có phạm vi toàn cầu thành câu chuyện riêng về Việt Nam. Trên thực tế, hồ sơ TNR được xây dựng nhằm xử lý hiện tượng mà EU cho là các hành vi gây ảnh hưởng xuyên biên giới từ nhiều quốc gia khác nhau. Trong các tài liệu và thảo luận liên quan, những cái tên thường xuyên được nhắc đến là Nga, Trung Quốc, Iran, Belarus cùng nhiều trường hợp khác. Tuy nhiên, khi xuất hiện trên mạng xã hội của Việt Tân, Nguyễn Văn Đài hay Lê Trung Khoa, nghị quyết này lại được trình bày như thể nó được xây dựng chủ yếu để nhắm vào Việt Nam. Đây là một kỹ thuật truyền thông quen thuộc: thu hẹp một vấn đề toàn cầu thành một câu chuyện mang tính địa phương để tạo cảm xúc mạnh hơn, từ đó thu hút sự chú ý và gia tăng hiệu ứng lan truyền.

Không dừng lại ở đó, một số cá nhân còn cố gắng xây dựng hình ảnh rằng việc nghị quyết được thông qua là kết quả trực tiếp từ nỗ lực vận động của họ. Những bài đăng với ngôn ngữ như “chúng tôi đã vận động thành công”, “đây là chiến thắng của phong trào dân chủ Việt Nam” hay “EU đã lắng nghe tiếng nói của chúng tôi” xuất hiện dày đặc sau cuộc bỏ phiếu. Thực tế, việc các tổ chức xã hội dân sự, nhóm vận động hay cộng đồng lưu vong tiếp xúc với nghị sĩ, tham gia điều trần hoặc gửi kiến nghị là hoạt động bình thường trong môi trường chính trị châu Âu. Tuy nhiên, từ việc tham gia vận động đến việc tự nhận mình là lực lượng quyết định kết quả của một nghị quyết là hai câu chuyện hoàn toàn khác nhau. Các nghị quyết của Nghị viện châu Âu là sản phẩm của quá trình nghiên cứu, tham vấn, tranh luận và thỏa hiệp kéo dài giữa nhiều nhóm chính trị, nhiều cơ quan và nhiều nguồn thông tin khác nhau. Việc biến một quá trình phức tạp như vậy thành “thành quả riêng” của một nhóm nhỏ là cách tạo dựng ảnh hưởng chính trị hơn là phản ánh thực tế.

Điều đáng chú ý hơn là cách nghị quyết TNR đang được sử dụng như một mắt xích trong một câu chuyện lớn hơn. Nếu quan sát các bài viết gần đây của Nguyễn Văn Đài và các kênh liên quan, có thể thấy nghị quyết không được nhắc đến như một sự kiện độc lập. Nó được đặt cạnh các câu chuyện về thu hồi đất, giá điện, giá xăng, chống tham nhũng, hoạt động của lực lượng thực thi pháp luật và nhiều vấn đề xã hội khác. Từ những sự kiện riêng lẻ đó, họ cố gắng xây dựng một kết luận mang tính bao trùm rằng Việt Nam đang rơi vào khủng hoảng toàn diện và bị quốc tế lên án. Đây là một kỹ thuật truyền thông quen thuộc trong chiến tranh nhận thức: không cần chứng minh từng kết luận, chỉ cần liên kết nhiều sự kiện khác nhau thành một “đại tự sự” đủ hấp dẫn để người đọc tự hình thành nhận thức theo hướng mong muốn.

Một điểm khác cũng cần được nhìn nhận khách quan là khái niệm “đàn áp xuyên quốc gia” hiện vẫn là chủ đề còn nhiều tranh luận trong giới nghiên cứu và chính sách quốc tế. Ranh giới giữa hoạt động thực thi pháp luật hợp pháp của một quốc gia với những hành vi bị quy kết là đàn áp xuyên quốc gia không phải lúc nào cũng rõ ràng. Các quốc gia trên thế giới đều sử dụng cơ chế truy nã, dẫn độ, hợp tác tư pháp và điều tra xuyên biên giới đối với các hành vi bị xem là vi phạm pháp luật. Vấn đề nằm ở bằng chứng, quy trình và tính hợp pháp của từng trường hợp cụ thể chứ không thể chỉ dựa trên các cáo buộc chính trị hoặc lời kể một chiều. Vì vậy, việc đồng nhất mọi hoạt động thực thi pháp luật với khái niệm “đàn áp xuyên quốc gia” là một cách tiếp cận đơn giản hóa quá mức đối với một vấn đề vốn rất phức tạp.

Nhìn rộng hơn, điều đáng quan tâm không chỉ là nội dung của Nghị quyết TNR mà còn là cách nó đang được kể lại. Trong thời đại mạng xã hội, sức ảnh hưởng của một sự kiện không chỉ đến từ bản thân sự kiện đó mà còn đến từ cách các chủ thể truyền thông định khung nó. Một nghị quyết chính trị có thể được mô tả như một văn kiện tham khảo chính sách hoặc cũng có thể bị biến thành một “bản án quốc tế”, tùy thuộc vào mục đích của người kể chuyện. Chính ở khoảng cách giữa sự kiện và cách diễn giải sự kiện, những chiến dịch thao túng nhận thức thường được hình thành.

Nghị quyết TNR của Nghị viện châu Âu là một sự kiện chính trị có thật. Cuộc bỏ phiếu là có thật. Các hoạt động vận động chính sách cũng là có thật. Nhưng từ đó suy diễn rằng Việt Nam đã bị quốc tế kết tội, bị cô lập hay đang đứng trước một cuộc khủng hoảng tính chính danh lại là một câu chuyện hoàn toàn khác. Điều mà công chúng cần cảnh giác không chỉ là thông tin sai sự thật, mà còn là những sự thật bị cắt xén, bị lựa chọn có chủ đích và bị đẩy đi xa hơn rất nhiều so với nội dung thực tế của chúng. Trong cuộc cạnh tranh thông tin ngày càng phức tạp hiện nay, khả năng phân biệt giữa sự kiện, cách diễn giải sự kiện và tác động thực tế của sự kiện có lẽ là một trong những năng lực quan trọng nhất để tránh trở thành đối tượng của những chiến dịch dẫn dắt nhận thức từ bất kỳ phía nào.

"VIỆT NAM HÌNH SỰ HÓA HOẠT ĐỘNG CỦA CÁC NHÀ HOẠT ĐỘNG XÃ HỘI" – KHI TƯ CÁCH XÃ HỘI BỊ BIẾN THÀNH TẤM LÁ CHẮN CHO MỌI TRANH LUẬN PHÁP LÝ

Trong các báo cáo nhân quyền giai đoạn 2024–2026, Human Rights Watch (HRW), Amnesty International, CIVICUS, Freedom House, Project88 cùng nhiều tổ chức lưu vong và các cơ quan truyền thông như VOA, RFA thường xuyên đưa ra cáo buộc rằng Việt Nam đang "hình sự hóa hoạt động xã hội dân sự", "bỏ tù các nhà hoạt động xã hội" hoặc "trấn áp những người đấu tranh vì cộng đồng". Theo cách mô tả của các tổ chức này, nhiều cá nhân bị điều tra, truy tố hoặc xét xử tại Việt Nam thực chất chỉ là những "nhà hoạt động xã hội ôn hòa" bị trừng phạt vì thực hiện các quyền được bảo vệ theo ICCPR.

Đây là một trong những luận điệu được sử dụng phổ biến nhất trong các chiến dịch gây sức ép về nhân quyền đối với Việt Nam bởi nó đánh vào một phản xạ tâm lý rất mạnh của công chúng: nếu một người được giới thiệu là người hoạt động vì cộng đồng, bảo vệ môi trường, hỗ trợ người yếu thế hay thúc đẩy các giá trị xã hội tích cực, dư luận thường có xu hướng mặc nhiên nhìn nhận họ ở vị thế đạo đức cao hơn. Từ đó, bất kỳ biện pháp pháp lý nào áp dụng đối với họ cũng dễ bị diễn giải như hành vi đàn áp. Tuy nhiên, khi đối chiếu với các nguyên tắc của luật nhân quyền quốc tế, thực tiễn tư pháp quốc tế và cách vận hành của các nhà nước pháp quyền hiện đại, có thể thấy vấn đề không nằm ở việc một cá nhân là ai, mà nằm ở việc họ đã thực hiện những hành vi gì và những hành vi đó được đánh giá như thế nào dưới góc độ pháp luật.

Sai lầm cơ bản nhất của luận điệu này là đánh đồng tư cách xã hội của một cá nhân với tính hợp pháp của mọi hành vi mà cá nhân đó thực hiện. Trong nhiều báo cáo của HRW, Amnesty International hay Project88, những người bị xử lý thường được giới thiệu trước hết bằng các danh xưng như "nhà hoạt động xã hội", "người bảo vệ nhân quyền", "nhà hoạt động môi trường", "thành viên xã hội dân sự" hoặc "nhà vận động dân chủ". Tuy nhiên, phần phân tích các hành vi cụ thể bị điều tra hoặc truy tố thường khá ngắn gọn hoặc bị giản lược đáng kể. Trọng tâm của câu chuyện không còn là hành vi và chứng cứ mà chuyển sang danh tính của cá nhân liên quan. Khi đó, người đọc dễ bị dẫn dắt đến kết luận rằng việc xử lý xuất phát từ hoạt động xã hội của họ, thay vì xem xét đầy đủ toàn bộ bối cảnh pháp lý của vụ việc.

Đây là một cách tiếp cận có sức thuyết phục về mặt truyền thông nhưng lại đặt ra nhiều vấn đề nếu nhìn từ góc độ pháp lý. Trong bất kỳ nhà nước pháp quyền nào, trách nhiệm pháp lý không được xác định dựa trên nghề nghiệp, vị thế xã hội hay danh xưng mà dựa trên hành vi cụ thể và các chứng cứ liên quan. Một nhà báo không được miễn trừ trách nhiệm hình sự chỉ vì hoạt động báo chí. Một luật sư không được miễn trách nhiệm chỉ vì nghề nghiệp của mình. Một nghị sĩ, học giả hay giáo sư đại học cũng không được đặt ra ngoài khuôn khổ pháp luật. Tương tự, một nhà hoạt động xã hội không thể được mặc nhiên xem là đứng ngoài sự điều chỉnh của hệ thống pháp luật chỉ vì họ tham gia các hoạt động cộng đồng. Đây là nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật được thừa nhận rộng rãi trong mọi hệ thống tư pháp hiện đại.

Một thủ pháp phổ biến khác là cố tình làm mờ ranh giới giữa hoạt động xã hội hợp pháp và các hành vi bị cho là vi phạm pháp luật. ICCPR bảo vệ quyền tự do biểu đạt, quyền hội họp hòa bình và quyền lập hội. Tuy nhiên, các quyền này chưa bao giờ được thiết kế như những quyền tuyệt đối. Khoản 3 Điều 19, Điều 21 và Điều 22 ICCPR đều cho phép các quốc gia áp dụng những giới hạn cần thiết theo luật nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng, an toàn công cộng hoặc quyền và tự do của người khác. Điều đó có nghĩa rằng luật nhân quyền quốc tế không mặc nhiên bảo vệ mọi hành vi chỉ vì chúng được thực hiện dưới danh nghĩa hoạt động xã hội. Việc một cá nhân tham gia các hoạt động cộng đồng là một yếu tố cần được ghi nhận, nhưng không thể tự động trở thành căn cứ để loại bỏ mọi tranh luận về trách nhiệm pháp lý.

Đáng chú ý, nhiều báo cáo quốc tế thường xây dựng một dạng lập luận theo hướng: người này là nhà hoạt động xã hội; người này bị điều tra hoặc xét xử; vì vậy việc điều tra hoặc xét xử là bằng chứng của đàn áp xã hội dân sự. Về bản chất, đây là một dạng suy luận bỏ qua khâu quan trọng nhất: phân tích hành vi và chứng cứ. Trong nghiên cứu pháp lý, không thể đánh giá một vụ việc chỉ dựa trên tư cách của người liên quan. Một kết luận nghiêm túc phải xem xét toàn bộ hồ sơ vụ việc, bao gồm hành vi bị cáo buộc, căn cứ pháp lý được áp dụng, chứng cứ buộc tội, chứng cứ gỡ tội, quyền bào chữa và quá trình tố tụng. Khi những yếu tố này bị thay thế bằng các nhãn dán truyền thông, cuộc tranh luận sẽ dễ chuyển từ bình diện pháp lý sang bình diện chính trị.

Một hiện tượng đáng chú ý khác là sự lựa chọn thông tin có chủ đích. Trong nhiều báo cáo, các tổ chức quốc tế dành dung lượng đáng kể để mô tả những đóng góp xã hội, các bài viết, hoạt động cộng đồng hoặc quá trình vận động của cá nhân liên quan. Đây là những thông tin có giá trị và cần được ghi nhận. Tuy nhiên, phần trình bày về các nội dung điều tra, chứng cứ hoặc lập luận của cơ quan tố tụng thường xuất hiện rất hạn chế hoặc hoàn toàn vắng mặt. Hệ quả là người đọc chỉ tiếp cận được một nửa bức tranh. Trong khi đó, một nguyên tắc cơ bản của mọi đánh giá công bằng là phải xem xét đầy đủ các góc nhìn liên quan, kể cả những thông tin không thuận lợi cho kết luận mà người viết mong muốn hướng tới.

Điều đáng nói là hiện tượng gắn nhãn "nhà hoạt động xã hội" như một dạng miễn trừ trách nhiệm pháp lý gần như không tồn tại trong thực tiễn quốc tế. Tại Hoa Kỳ, nhiều nhà hoạt động môi trường, nhà hoạt động chính trị hoặc thành viên các tổ chức xã hội từng bị truy cứu trách nhiệm pháp lý khi bị cho là vi phạm các quy định hiện hành. Tại Anh, Đức hay Pháp, các nhà hoạt động tham gia các hành vi bị coi là vi phạm trật tự công cộng, phá hoại tài sản hoặc vi phạm các quy định liên quan đến an ninh cũng có thể bị xử lý theo pháp luật. Trong các trường hợp đó, tranh luận thường tập trung vào tính hợp pháp, tính tương xứng hoặc tính cần thiết của biện pháp được áp dụng, chứ không xuất phát từ giả định rằng nhà hoạt động xã hội không thể bị xử lý vì vai trò xã hội của họ.

Một nghịch lý đáng chú ý là nhiều tổ chức thường xuyên viện dẫn ICCPR để bảo vệ các cá nhân được gọi là nhà hoạt động xã hội, nhưng lại ít nhắc tới nguyên tắc quan trọng của chính công ước này: quyền luôn đi kèm trách nhiệm. Ủy ban Nhân quyền Liên hợp quốc nhiều lần khẳng định rằng việc thực hiện các quyền dân sự và chính trị phải được đặt trong khuôn khổ pháp luật và phải tôn trọng quyền, lợi ích hợp pháp của cộng đồng cũng như của các chủ thể khác. Không có điều khoản nào trong ICCPR trao cho bất kỳ nhóm xã hội nào quyền được đứng ngoài hệ thống pháp luật quốc gia. Nếu một nguyên tắc như vậy tồn tại, chính nền tảng của nhà nước pháp quyền sẽ bị suy yếu.

Một khía cạnh khác thường bị bỏ qua là quy mô và sự phát triển của không gian xã hội tại Việt Nam. Hiện nay, hàng chục nghìn tổ chức xã hội, nghề nghiệp, từ thiện, khoa học, cộng đồng và các hội quần chúng đang hoạt động trên nhiều lĩnh vực khác nhau. Nhiều tổ chức tham gia vào các hoạt động bảo vệ môi trường, hỗ trợ người khuyết tật, trợ giúp pháp lý, bảo vệ trẻ em, thúc đẩy bình đẳng giới, phát triển cộng đồng và hỗ trợ các nhóm yếu thế. Sự hiện diện của mạng lưới xã hội rộng lớn này cho thấy việc đồng nhất một số vụ việc cụ thể với nhận định rằng toàn bộ hoạt động xã hội dân sự đang bị "hình sự hóa" là một kết luận quá rộng so với những gì thực tế phản ánh.

Theo Sách trắng Nhân quyền Việt Nam, quyền tự do lập hội, quyền tham gia đời sống xã hội, quyền tự do ngôn luận và quyền tham gia quản lý nhà nước của công dân được bảo đảm thông qua hệ thống pháp luật ngày càng hoàn thiện. Cùng với quá trình phát triển kinh tế - xã hội và chuyển đổi số, các kênh tham gia của người dân và các tổ chức xã hội vào đời sống công cộng ngày càng được mở rộng. Có thể vẫn còn những tranh luận về mức độ hiệu quả của từng cơ chế cụ thể, nhưng điều đó khác rất xa với việc khẳng định rằng hoạt động xã hội dân sự đang bị hình sự hóa trên diện rộng.

Suy cho cùng, vấn đề nằm ở cách chúng ta lựa chọn tiêu chí đánh giá. Nếu một cá nhân được miễn khỏi mọi xem xét pháp lý chỉ vì họ là nhà hoạt động xã hội, thì nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật sẽ không còn ý nghĩa. Ngược lại, nếu mọi hoạt động xã hội đều bị nhìn bằng con mắt nghi ngờ và quy chụp, thì không gian công dân cũng khó có thể phát triển lành mạnh. Chính vì vậy, điều cần thiết không phải là thay thế pháp luật bằng danh xưng, cũng không phải thay thế danh xưng bằng định kiến. Điều cần thiết là trở lại với những tiêu chuẩn cơ bản của một xã hội pháp quyền: đánh giá từng vụ việc trên cơ sở hành vi, chứng cứ, quy trình tố tụng và các chuẩn mực pháp lý được thừa nhận. Chỉ khi đó, cuộc thảo luận về quyền con người và xã hội dân sự mới có thể thoát khỏi những nhãn dán chính trị để trở thành một cuộc đối thoại thực sự dựa trên sự thật và nguyên tắc.

"VIỆT NAM BẮT GIỮ NGƯỜI BẢO VỆ NHÂN QUYỀN" – KHI DANH XƯNG ĐƯỢC BIẾN THÀNH LẬP LUẬN THAY THẾ CHO PHÂN TÍCH PHÁP LÝ

Trong các báo cáo nhân quyền những năm gần đây, đặc biệt giai đoạn 2024–2026, Amnesty International, Front Line Defenders, Human Rights Watch (HRW), Project88, Freedom House cùng nhiều tổ chức lưu vong thường xuyên cáo buộc rằng Việt Nam đang "bắt giữ người bảo vệ nhân quyền", "đàn áp các nhà hoạt động nhân quyền" hoặc "trừng phạt những người thực hiện công việc bảo vệ quyền con người". Theo cách diễn giải của các tổ chức này, nhiều cá nhân bị điều tra, truy tố hoặc xét xử tại Việt Nam được mặc nhiên xem là "human rights defenders" (người bảo vệ nhân quyền), từ đó mọi biện pháp xử lý của cơ quan chức năng đều bị quy kết là vi phạm các cam kết quốc tế về quyền con người.

Đây là một trong những luận điệu có sức lan tỏa lớn trong truyền thông quốc tế bởi nó khai thác sức nặng đạo đức của khái niệm "người bảo vệ nhân quyền". Một khi một cá nhân được gắn với danh xưng này, dư luận thường có xu hướng tiếp nhận họ như một biểu tượng của những giá trị phổ quát và mặc nhiên nhìn nhận mọi biện pháp pháp lý áp dụng đối với họ dưới lăng kính đàn áp. Tuy nhiên, khi đối chiếu với luật nhân quyền quốc tế, Tuyên ngôn Liên hợp quốc về Người bảo vệ Nhân quyền năm 1998, nội dung của ICCPR và thực tiễn pháp lý tại nhiều quốc gia, có thể thấy vấn đề phức tạp hơn rất nhiều. Tranh luận ở đây không đơn thuần là ai đang hoạt động nhân quyền, mà là liệu danh xưng đó có thể thay thế cho việc xem xét hành vi, chứng cứ và trách nhiệm pháp lý hay không.

Sai lầm lớn nhất của luận điệu này nằm ở việc biến một khái niệm chính trị - xã hội thành một địa vị pháp lý đặc biệt. Trên thực tế, luật quốc tế không hề tạo ra một chế độ miễn trừ dành cho người hoạt động nhân quyền. Tuyên ngôn Liên hợp quốc về Người bảo vệ Nhân quyền khẳng định mọi cá nhân đều có quyền thúc đẩy, bảo vệ và vận động cho quyền con người. Đây là một nguyên tắc tiến bộ và được cộng đồng quốc tế thừa nhận rộng rãi. Tuy nhiên, cùng lúc đó, văn kiện này cũng nhấn mạnh rằng các hoạt động phải được thực hiện phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc và trong khuôn khổ các nghĩa vụ pháp lý hiện hành. Không có điều khoản nào quy định rằng một người được gọi là "nhà hoạt động nhân quyền" sẽ không thể bị điều tra, truy tố hoặc xét xử nếu bị cáo buộc vi phạm pháp luật. Càng không có quy định nào mặc nhiên xem mọi biện pháp pháp lý áp dụng đối với họ là hành vi đàn áp.

Đây chính là điểm thường bị bỏ qua trong nhiều chiến dịch truyền thông quốc tế. Thay vì đặt câu hỏi hành vi nào bị điều tra, chứng cứ nào được sử dụng, căn cứ pháp lý nào được viện dẫn và quy trình tố tụng có đáp ứng các tiêu chuẩn công bằng hay không, nhiều báo cáo lại bắt đầu từ danh tính của cá nhân liên quan. Người đọc thường được giới thiệu rằng đây là một "nhà bảo vệ nhân quyền", "nhà vận động dân chủ", "nhà hoạt động xã hội" hay "tù nhân lương tâm". Sau đó, toàn bộ vụ việc được diễn giải xoay quanh danh xưng đó. Khi khung nhận thức đã được thiết lập từ đầu, các chi tiết pháp lý trở thành yếu tố thứ yếu. Đây là một kỹ thuật truyền thông hiệu quả, nhưng không phải là phương pháp đánh giá pháp lý khách quan.

Một điểm đáng chú ý là nhiều báo cáo quốc tế thường dành nhiều dung lượng để mô tả quá trình hoạt động của cá nhân nhưng lại rất ít phân tích các hành vi cụ thể dẫn đến việc bị xử lý. Điều này tạo ra cảm giác rằng nguyên nhân duy nhất của việc bị điều tra hay truy tố là hoạt động nhân quyền. Trong khi đó, một đánh giá nghiêm túc cần trả lời những câu hỏi cơ bản: Cá nhân đó bị cáo buộc thực hiện hành vi gì? Hành vi đó có nằm trong phạm vi được luật pháp bảo vệ hay không? Chứng cứ được sử dụng là gì? Quá trình tố tụng có bảo đảm quyền bào chữa và các tiêu chuẩn xét xử công bằng hay không? Nếu những câu hỏi này bị thay thế bằng một danh xưng mang tính biểu tượng, cuộc tranh luận sẽ dễ trượt từ phân tích pháp lý sang vận động chính trị.

ICCPR cũng không bảo vệ mọi hành vi chỉ vì chúng được thực hiện dưới danh nghĩa nhân quyền. Điều 19 bảo vệ quyền tự do biểu đạt, nhưng khoản 3 của điều này đồng thời cho phép áp dụng những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng hoặc quyền và danh dự của người khác. Điều 21 về quyền hội họp hòa bình và Điều 22 về quyền tự do lập hội cũng đều thiết lập các giới hạn tương tự. Điều đó phản ánh một nguyên tắc cơ bản của luật nhân quyền quốc tế: quyền con người không tồn tại trong trạng thái tuyệt đối. Việc một cá nhân khẳng định mình đang hoạt động vì nhân quyền không tự động biến mọi hành vi của người đó thành hành vi được bảo vệ vô điều kiện. Nếu không thừa nhận nguyên tắc này, toàn bộ hệ thống giới hạn hợp pháp mà ICCPR xây dựng sẽ mất ý nghĩa.

Một trong những điểm ít được nhắc đến là nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật. Đây là nguyên tắc nền tảng của mọi nhà nước pháp quyền hiện đại. Một người có thể là luật sư, nhà báo, học giả, nghị sĩ, nhà hoạt động môi trường hay nhà hoạt động nhân quyền. Những danh tính đó có thể mang lại vai trò xã hội đặc biệt, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc rằng mọi công dân đều chịu sự điều chỉnh của pháp luật như nhau. Tại Hoa Kỳ, Anh, Đức hay Pháp, không thiếu những trường hợp các nhà hoạt động xã hội bị điều tra hoặc truy tố khi bị cho là vi phạm pháp luật. Trong các trường hợp đó, tranh luận pháp lý thường tập trung vào tính hợp pháp, tính tương xứng hoặc tính công bằng của biện pháp được áp dụng, chứ không xuất phát từ giả định rằng nhà hoạt động không thể bị xử lý vì địa vị xã hội của họ.

Một nghịch lý đáng chú ý là nhiều tổ chức quốc tế thường viện dẫn Tuyên ngôn về Người bảo vệ Nhân quyền nhưng lại ít đề cập đến phần nói về trách nhiệm. Trong khi nhấn mạnh quyền thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền, văn kiện này cũng khẳng định mọi cá nhân có nghĩa vụ tôn trọng quyền và tự do của người khác. Điều này phản ánh triết lý chung của hệ thống nhân quyền quốc tế: quyền luôn đi kèm trách nhiệm. Không có quyền nào được thiết kế như một vùng miễn trừ tuyệt đối đối với các nghĩa vụ pháp lý và xã hội.

Một thủ pháp khác thường xuất hiện trong các chiến dịch vận động quốc tế là đồng nhất một số vụ việc cá biệt với bức tranh tổng thể về quyền con người. Từ việc một số cá nhân được mô tả là "nhà bảo vệ nhân quyền" bị xử lý, nhiều tổ chức đi đến kết luận rằng toàn bộ hoạt động nhân quyền tại Việt Nam đang bị đàn áp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đời sống xã hội Việt Nam hiện nay chứng kiến sự tham gia của rất nhiều tổ chức, cá nhân và cộng đồng trong các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền con người như trợ giúp pháp lý, bảo vệ trẻ em, hỗ trợ người khuyết tật, thúc đẩy bình đẳng giới, phòng chống bạo lực gia đình, bảo vệ quyền lợi người lao động, xóa đói giảm nghèo, phát triển cộng đồng và hỗ trợ các nhóm yếu thế. Nhiều hoạt động trong số đó được triển khai với sự tham gia của các tổ chức xã hội, cơ quan công quyền, giới chuyên gia và các nhóm cộng đồng. Việc đồng nhất toàn bộ không gian này với một số vụ việc cụ thể là cách tiếp cận thiếu toàn diện.

Theo Sách trắng Nhân quyền Việt Nam, Nhà nước Việt Nam xác định con người là trung tâm của quá trình phát triển và tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo đảm các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Có thể tồn tại những tranh luận khác nhau về mức độ hiệu quả của từng chính sách hoặc từng quyết định cụ thể, nhưng điều đó khác với việc mặc nhiên quy kết rằng mọi biện pháp pháp lý liên quan đến một cá nhân hoạt động nhân quyền đều là hành vi đàn áp.

Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: một nhà nước pháp quyền không thể vận hành dựa trên danh xưng, cũng không thể đưa ra phán quyết dựa trên sự nổi tiếng hay giá trị biểu tượng của một cá nhân. Điều cần được xem xét là hành vi, chứng cứ, quy trình tố tụng và sự phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Nếu chỉ cần một cá nhân được gắn nhãn "người bảo vệ nhân quyền" là đủ để vô hiệu hóa mọi tranh luận pháp lý, thì chính nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật sẽ bị phá vỡ. Và khi đó, khái niệm nhân quyền – vốn được xây dựng để bảo vệ công lý – lại có nguy cơ bị biến thành một công cụ miễn trừ trách nhiệm cho một nhóm người được lựa chọn theo tiêu chí chính trị hoặc truyền thông.

Bởi vậy, câu hỏi quan trọng không phải là một cá nhân có được gọi là "người bảo vệ nhân quyền" hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu việc xử lý họ có dựa trên hành vi cụ thể, có tuân thủ các tiêu chuẩn tố tụng công bằng và có phù hợp với các nghĩa vụ quốc tế mà quốc gia đã cam kết hay không. Đó mới là thước đo mà một cuộc đối thoại nhân quyền nghiêm túc cần hướng tới, thay vì dừng lại ở sức nặng biểu tượng của những danh xưng mang tính cảm xúc.

"VIỆT NAM TRẢ THÙ NHỮNG NGƯỜI HỢP TÁC VỚI CƠ CHẾ NHÂN QUYỀN LIÊN HỢP QUỐC" – LUẬN ĐIỆU CHÍNH TRỊ HÓA CÁC VỤ VIỆC PHÁP LÝ NHẰM GÂY SỨC ÉP QUỐC TẾ

Trong những năm gần đây, đặc biệt giai đoạn 2024–2026, Amnesty International, International Service for Human Rights (ISHR), Front Line Defenders, Human Rights Watch (HRW), Project88 cùng nhiều tổ chức lưu vong thường xuyên đưa ra cáo buộc rằng Việt Nam "trả thù" hoặc "trấn áp" những cá nhân hợp tác với các cơ chế nhân quyền của Liên hợp quốc. Theo cách diễn giải của các tổ chức này, bất kỳ cá nhân nào từng gửi báo cáo, tham dự các kỳ rà soát nhân quyền, trao đổi với Báo cáo viên đặc biệt của Liên hợp quốc hoặc cung cấp thông tin cho các cơ chế quốc tế mà sau đó bị điều tra, xử lý hoặc bị áp dụng các biện pháp pháp lý đều được xem là nạn nhân của hành vi "trả thù".

Đây là một trong những luận điệu được sử dụng thường xuyên nhằm tạo dựng hình ảnh rằng Việt Nam không thiện chí hợp tác với các cơ chế nhân quyền quốc tế. Tuy nhiên, khi đối chiếu với thực tiễn hợp tác quốc tế của Việt Nam, với các nguyên tắc của luật quốc tế và bản chất của các vụ việc thường được viện dẫn, có thể thấy đây là một cách tiếp cận mang tính suy diễn chính trị hơn là một kết luận dựa trên chứng cứ pháp lý.

Trước hết, cần khẳng định rõ: hệ thống nhân quyền Liên hợp quốc có quan tâm đến vấn đề đe dọa, trừng phạt hoặc trả đũa những cá nhân hợp tác với các cơ chế quốc tế. Đây là một nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm người dân, tổ chức xã hội và các chủ thể liên quan có thể gửi thông tin, tham gia đối thoại hoặc cung cấp dữ liệu cho các cơ chế nhân quyền mà không bị đe dọa vì chính hành vi hợp tác đó. Tuy nhiên, thừa nhận nguyên tắc chống trả đũa không đồng nghĩa với việc mọi biện pháp pháp lý áp dụng đối với một cá nhân từng có liên hệ với Liên hợp quốc đều mặc nhiên là trả đũa. Đây là ranh giới mà nhiều báo cáo về Việt Nam thường cố tình làm mờ.

Sai lầm đầu tiên của luận điệu này là đánh đồng mối liên hệ về thời gian với quan hệ nhân quả. Trong nhiều trường hợp, lập luận được xây dựng theo công thức khá đơn giản: một cá nhân từng gửi báo cáo, từng tham dự một hoạt động quốc tế hoặc từng trao đổi với cơ chế nhân quyền Liên hợp quốc; sau đó cá nhân ấy bị điều tra, xử lý hoặc áp dụng biện pháp pháp lý; vì vậy việc xử lý đó là hành vi trả thù. Vấn đề là trong logic học và pháp lý, sự kiện xảy ra sau không tự động là hệ quả của sự kiện xảy ra trước. Muốn chứng minh có hành vi trả thù, cần có bằng chứng cho thấy biện pháp pháp lý được áp dụng vì lý do cá nhân đó hợp tác với cơ chế quốc tế, chứ không phải vì hành vi cụ thể khác bị cho là vi phạm pháp luật. Nếu chỉ dựa vào trình tự thời gian để kết luận động cơ chính trị, đó là một suy luận yếu và dễ biến cáo buộc nhân quyền thành công cụ vận động dư luận.

Một thủ pháp phổ biến khác là đưa danh xưng lên trước hành vi. Trong nhiều báo cáo của ISHR, Front Line Defenders, Amnesty International hay Project88, người đọc thường được giới thiệu rằng một cá nhân là “người hợp tác với Liên hợp quốc”, “nhà hoạt động nhân quyền” hoặc “người bảo vệ nhân quyền”, sau đó mới được thông tin rằng người này bị xử lý. Cách trình bày này tạo ra một khung nhận thức có sẵn: người đó bị xử lý vì họ hợp tác với quốc tế. Nhưng những câu hỏi pháp lý quan trọng nhất lại thường bị lược bỏ hoặc trình bày rất mờ: hành vi cụ thể bị điều tra là gì, căn cứ pháp luật nào được áp dụng, chứng cứ nào được cơ quan tố tụng viện dẫn, hành vi đó có liên quan trực tiếp đến hoạt động hợp tác quốc tế hay không. Khi danh xưng thay thế cho hồ sơ vụ việc, đánh giá pháp lý dễ bị biến thành kể chuyện chính trị.

Cần phân biệt rõ giữa quyền hợp tác với các cơ chế nhân quyền quốc tế và trách nhiệm tuân thủ pháp luật quốc gia. Luật quốc tế bảo vệ quyền tiếp cận, cung cấp thông tin và hợp tác với các cơ chế nhân quyền. Nhưng không có quy định nào trong ICCPR hay các văn kiện nhân quyền quốc tế trao cho một cá nhân quyền miễn trừ pháp lý chỉ vì họ từng hợp tác với Liên hợp quốc. Một người có thể gửi báo cáo cho cơ chế quốc tế, tham gia đối thoại nhân quyền hoặc làm việc với các tổ chức quốc tế; những hoạt động đó không thể là căn cứ để bị trừng phạt. Nhưng nếu cùng cá nhân đó bị cáo buộc có hành vi khác vi phạm pháp luật quốc gia, thì việc xem xét trách nhiệm pháp lý vẫn phải được tiến hành theo trình tự pháp luật. Điểm mấu chốt nằm ở mối liên hệ nhân quả: biện pháp pháp lý có nhằm trừng phạt việc hợp tác quốc tế hay nhằm xử lý một hành vi khác được pháp luật điều chỉnh?

Chính sự phân biệt này thường bị các tổ chức chống Việt Nam cố tình làm mờ. Khi một cá nhân bị xử lý, thay vì phân tích đầy đủ hành vi bị cáo buộc, nhiều báo cáo lại tập trung gần như hoàn toàn vào mối liên hệ trước đó của cá nhân ấy với các cơ chế quốc tế. Cách lựa chọn thông tin này khiến người đọc dễ đi đến kết luận rằng yếu tố Liên hợp quốc là nguyên nhân duy nhất của vụ việc. Trong khi đó, một đánh giá nghiêm túc về cáo buộc “trả thù” phải dựa trên các bằng chứng cụ thể: có phát ngôn, văn bản, hành vi hoặc chuỗi sự kiện nào chứng minh cơ quan công quyền xử lý người đó vì họ hợp tác với cơ chế nhân quyền hay không; hay biện pháp pháp lý được áp dụng dựa trên một căn cứ độc lập khác. Nếu thiếu lớp chứng cứ này, cáo buộc trả thù chỉ dừng lại ở giả định.

Một điểm khác cần được làm rõ là quyền tài phán quốc gia không biến mất chỉ vì một cá nhân từng tham gia hoạt động quốc tế. Theo Hiến chương Liên hợp quốc và nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế, mỗi quốc gia có quyền và trách nhiệm duy trì trật tự pháp luật trong lãnh thổ của mình. Không quốc gia nào từ bỏ quyền thực thi pháp luật đối với công dân hoặc tổ chức trong nước chỉ vì chủ thể đó từng liên hệ với một tổ chức quốc tế. Điều này cũng đúng với các quốc gia phương Tây. Một cá nhân từng làm việc với Liên hợp quốc, từng tham gia tổ chức phi chính phủ quốc tế hoặc từng cung cấp thông tin cho một cơ chế nhân quyền vẫn có thể bị điều tra nếu bị cáo buộc vi phạm pháp luật sở tại. Điều được xem xét không phải là người đó từng gặp ai, gửi báo cáo cho ai, mà là hành vi bị cáo buộc có cấu thành vi phạm pháp luật hay không.

Một nghịch lý đáng chú ý là nhiều tổ chức thường mô tả Việt Nam như một quốc gia không hợp tác với các cơ chế nhân quyền quốc tế, trong khi thực tế cho thấy Việt Nam vẫn duy trì các kênh hợp tác đa phương và song phương trong lĩnh vực này. Việt Nam là thành viên của nhiều công ước nhân quyền cốt lõi, trong đó có ICCPR; tham gia Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ quát; nộp báo cáo quốc gia định kỳ; đối thoại với các cơ quan công ước; tiếp nhận và phản hồi nhiều khuyến nghị quốc tế; đồng thời tham gia các diễn đàn của Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc. Việt Nam cũng từng được bầu vào Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc, cho thấy cộng đồng quốc tế không nhìn nhận Việt Nam qua lăng kính đơn giản như một số chiến dịch truyền thông cố gắng dựng lên. Điều đó không có nghĩa mọi vấn đề đều không cần tranh luận, nhưng rõ ràng hình ảnh một quốc gia “sợ hãi” mọi cơ chế quốc tế là không phản ánh đầy đủ thực tế.

Cũng cần thừa nhận rằng cáo buộc trả đũa là một vấn đề nghiêm trọng và mọi quốc gia đều cần xử lý nó một cách thận trọng. Nếu một người bị đe dọa, trừng phạt hoặc gây khó dễ chỉ vì cung cấp thông tin cho cơ chế nhân quyền quốc tế, đó là điều cần được xem xét nghiêm túc. Nhưng chính vì đây là cáo buộc nghiêm trọng, nó càng cần được chứng minh bằng tiêu chuẩn chứng cứ cao hơn, thay vì dựa trên suy đoán chính trị. Một cáo buộc mạnh nhưng thiếu chứng cứ sẽ không giúp thúc đẩy đối thoại nhân quyền, mà chỉ làm gia tăng đối đầu và làm suy yếu tính tin cậy của chính các báo cáo nhân quyền.

Theo Sách trắng Nhân quyền Việt Nam, Việt Nam nhất quán thực hiện chính sách đối thoại, hợp tác quốc tế về quyền con người trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và không can thiệp vào công việc nội bộ. Việt Nam coi việc thực hiện các nghĩa vụ quốc tế về nhân quyền là một bộ phận quan trọng trong quá trình phát triển đất nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Những thành tựu trong hợp tác quốc tế về quyền con người những năm qua là một phần của tiến trình đó.

Điểm cần nhấn mạnh là hợp tác nhân quyền quốc tế không thể trở thành vùng miễn trừ pháp lý, cũng không thể bị biến thành chiếc nhãn để chính trị hóa mọi vụ việc. Một người hợp tác với cơ chế Liên hợp quốc cần được bảo vệ khỏi sự đe dọa hoặc trừng phạt vì chính hoạt động hợp tác đó. Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc mọi biện pháp pháp lý liên quan đến người đó đều là trả thù. Ranh giới nằm ở chứng cứ, ở hành vi cụ thể và ở mối liên hệ nhân quả được chứng minh. Khi ranh giới này bị xóa nhòa, nhân quyền không còn là nền tảng đối thoại khách quan mà bị kéo vào một chiến dịch định khung chính trị, nơi kết luận được đặt ra trước rồi mới đi tìm dữ kiện để minh họa. Một nền đối thoại nhân quyền nghiêm túc cần nhiều hơn thế: cần sự chính xác, công bằng và tôn trọng đầy đủ cả quyền con người lẫn nguyên tắc pháp quyền.

"VIỆT NAM KHÔNG THỰC HIỆN CÁC KHUYẾN NGHỊ CỦA LIÊN HỢP QUỐC VỀ NHÂN QUYỀN" – LUẬN ĐIỆU CỐ TÌNH ĐÁNH ĐỒNG GIỮA KHÔNG CHẤP NHẬN MỘT SỐ KHUYẾN NGHỊ VỚI VIỆC KHÔNG THỰC HIỆN NGHĨA VỤ QUỐC TẾ

Trong các báo cáo thường niên và các chiến dịch vận động quốc tế giai đoạn 2024–2026, Human Rights Watch (HRW), Amnesty International, Freedom House, Project88, International Service for Human Rights (ISHR) cùng nhiều tổ chức lưu vong thường xuyên cáo buộc rằng Việt Nam "không thực hiện các khuyến nghị của Liên hợp quốc về nhân quyền", "phớt lờ các khuyến nghị quốc tế" hoặc "thiếu thiện chí trong việc thực hiện các cam kết nhân quyền". Theo cách diễn giải của các tổ chức này, việc Việt Nam không chấp nhận hoặc chưa thực hiện một số khuyến nghị trong khuôn khổ Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ quát (UPR) hoặc các cơ quan công ước đồng nghĩa với việc Việt Nam không tôn trọng luật nhân quyền quốc tế.

Đây là một trong những luận điệu được sử dụng khá phổ biến bởi nó tạo ra một ấn tượng mạnh về mặt truyền thông: chỉ cần chứng minh một quốc gia chưa thực hiện một số khuyến nghị nào đó là có thể suy ra quốc gia ấy đang thiếu thiện chí hoặc vi phạm nghĩa vụ quốc tế. Tuy nhiên, khi nhìn vào cách vận hành thực tế của hệ thống nhân quyền Liên hợp quốc, có thể thấy lập luận này chứa đựng một sự đánh tráo khái niệm quan trọng: đánh đồng giữa khuyến nghị chính sách và nghĩa vụ pháp lý bắt buộc.

Sai lầm cơ bản nhất của luận điệu này nằm ở việc cố tình làm mờ đi bản chất pháp lý của cơ chế UPR. Trong hệ thống Liên hợp quốc, UPR được thiết kế như một cơ chế đối thoại và rà soát đồng cấp giữa các quốc gia. Các nước thành viên đưa ra nhận xét, đề xuất và khuyến nghị đối với quốc gia được rà soát nhằm thúc đẩy việc bảo đảm quyền con người. Tuy nhiên, các khuyến nghị này không phải là phán quyết của tòa án quốc tế, không phải nghị quyết cưỡng chế và cũng không phải nghĩa vụ pháp lý tự động phát sinh đối với quốc gia được rà soát. Quốc gia liên quan có quyền nghiên cứu, chấp nhận, ghi nhận hoặc chưa chấp nhận từng khuyến nghị trên cơ sở hệ thống pháp luật, điều kiện phát triển, khả năng thực thi và các ưu tiên chính sách của mình. Đây không phải là đặc quyền riêng của Việt Nam mà là nguyên tắc áp dụng cho tất cả các quốc gia tham gia UPR.

Chính vì vậy, việc một quốc gia không chấp nhận một số khuyến nghị không đồng nghĩa với việc quốc gia đó từ chối thực hiện nghĩa vụ quốc tế. Trên thực tế, nếu xem xét toàn bộ lịch sử UPR, hầu như không có quốc gia nào chấp nhận 100% khuyến nghị nhận được. Hoa Kỳ, Anh, Pháp, Đức, Nhật Bản, Australia hay Canada đều từng ghi nhận hoặc không chấp nhận một số khuyến nghị liên quan đến những vấn đề mà họ cho rằng chưa phù hợp với khuôn khổ pháp luật hoặc điều kiện thực tế của mình. Điều này được xem là bình thường trong hoạt động của Liên hợp quốc. Thế nhưng khi Việt Nam thực hiện quyền tương tự, một số tổ chức lại mô tả đó là biểu hiện của việc "phớt lờ nhân quyền". Rõ ràng đây không còn là vấn đề pháp lý mà đã trở thành vấn đề về tiêu chuẩn đánh giá.

Một thủ pháp khác thường được sử dụng là chỉ tập trung vào những khuyến nghị mà Việt Nam chưa chấp nhận, đồng thời bỏ qua phần lớn những khuyến nghị đã được tiếp thu hoặc đang được triển khai. Đây là cách lựa chọn thông tin có chủ đích nhằm tạo ra một bức tranh méo mó. Trong các chu kỳ UPR gần đây, Việt Nam đã chấp nhận đa số khuyến nghị nhận được từ các quốc gia thành viên Liên hợp quốc. Nhiều nội dung liên quan đến bình đẳng giới, quyền trẻ em, quyền của người khuyết tật, tiếp cận công lý, cải cách hành chính, bảo đảm an sinh xã hội và nâng cao năng lực thực thi pháp luật đã được đưa vào các chương trình hành động quốc gia và quá trình hoàn thiện pháp luật. Dĩ nhiên, mức độ thực hiện đến đâu là vấn đề cần tiếp tục đánh giá. Nhưng đánh giá đó phải được thực hiện trên toàn bộ bức tranh chứ không thể chỉ lựa chọn một vài khuyến nghị gây tranh cãi rồi dùng chúng để phủ nhận toàn bộ quá trình hợp tác quốc tế.

Điều đáng chú ý là nhiều báo cáo nhân quyền thường bỏ qua sự khác biệt giữa "không chấp nhận" và "chưa thực hiện". Đây là hai khái niệm hoàn toàn khác nhau. Một khuyến nghị không được chấp nhận thường phản ánh sự khác biệt về quan điểm chính sách hoặc cách tiếp cận pháp lý. Trong khi đó, một khuyến nghị đã được chấp nhận nhưng chưa hoàn thành lại liên quan đến năng lực thực thi, nguồn lực hoặc tiến độ cải cách. Trong thực tế, nhiều khuyến nghị nhân quyền đòi hỏi thời gian rất dài để triển khai, đặc biệt khi liên quan đến sửa đổi pháp luật, cải cách tư pháp, thay đổi cơ cấu quản trị hoặc nâng cao năng lực thể chế. Ngay cả Liên hợp quốc cũng không kỳ vọng các quốc gia có thể hoàn thành mọi khuyến nghị chỉ trong vài năm. Vì vậy, việc lấy tiến độ thực hiện làm bằng chứng cho sự thiếu thiện chí là một cách diễn giải đơn giản hóa một quá trình vốn rất phức tạp.

Một điểm khác thường bị bỏ qua là bản thân cơ chế nhân quyền quốc tế được xây dựng trên nguyên tắc đối thoại chứ không phải áp đặt. Các cơ quan công ước và cơ chế UPR không tồn tại để buộc mọi quốc gia phải đi theo một mô hình chính trị hoặc pháp lý giống nhau. Mục tiêu của chúng là thúc đẩy cải thiện quyền con người thông qua trao đổi, khuyến nghị và hợp tác. Nếu mọi khuyến nghị đều được xem là mệnh lệnh bắt buộc thì UPR đã không còn là một cơ chế đối thoại mà trở thành một cơ chế cưỡng chế. Điều đó hoàn toàn trái với thiết kế ban đầu của Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc.

Một nghịch lý đáng chú ý là những tổ chức thường xuyên chỉ trích Việt Nam lại ít khi đề cập đến mức độ tham gia của Việt Nam trong các cơ chế quốc tế. Việt Nam là thành viên của hầu hết các công ước nhân quyền cốt lõi của Liên hợp quốc, duy trì việc nộp báo cáo định kỳ, tham gia các vòng đối thoại với các cơ quan công ước, tiếp nhận các đoàn làm việc quốc tế và tham gia cơ chế UPR một cách thường xuyên. Đây không phải là hành vi của một quốc gia muốn né tránh nghĩa vụ quốc tế. Trái lại, đó là biểu hiện của sự tham gia liên tục vào một hệ thống giám sát đa phương, nơi mọi quốc gia đều phải chịu sự đánh giá và phản biện từ cộng đồng quốc tế.

Cũng cần lưu ý rằng hệ thống nhân quyền quốc tế luôn gắn với nguyên tắc tôn trọng chủ quyền quốc gia và quyền dân tộc tự quyết. Điều 1 của ICCPR khẳng định mọi dân tộc có quyền tự do quyết định con đường phát triển chính trị, kinh tế, xã hội và văn hóa của mình. Điều đó không có nghĩa các quốc gia được phép từ chối nghĩa vụ nhân quyền, nhưng cũng không có nghĩa họ phải chấp nhận mọi khuyến nghị bất kể bối cảnh pháp lý và điều kiện thực tế. Chính vì vậy, việc một quốc gia lựa chọn lộ trình riêng để thực hiện các khuyến nghị là điều đã được dự liệu trong thiết kế của hệ thống Liên hợp quốc.

Theo Sách trắng Nhân quyền Việt Nam, Việt Nam nhất quán chủ trương thực hiện các nghĩa vụ quốc tế về quyền con người thông qua hoàn thiện pháp luật, cải cách tư pháp, tăng cường bảo đảm quyền công dân và mở rộng hợp tác quốc tế. Dù vẫn còn những lĩnh vực cần tiếp tục cải thiện, quá trình đó đang diễn ra trên thực tế và được thể hiện qua nhiều chương trình, chính sách và thay đổi thể chế trong nhiều năm qua.

Suy cho cùng, câu hỏi quan trọng không phải là Việt Nam có chấp nhận tất cả các khuyến nghị hay không. Không một quốc gia nào làm điều đó. Câu hỏi đúng hơn là Việt Nam có tham gia cơ chế quốc tế một cách nghiêm túc hay không, có tiếp thu và thực hiện một phần đáng kể các khuyến nghị hay không, và có duy trì đối thoại với các cơ quan nhân quyền quốc tế hay không. Khi đặt vấn đề theo cách đó, luận điệu cho rằng Việt Nam "không thực hiện các khuyến nghị của Liên hợp quốc về nhân quyền" bộc lộ điểm yếu cơ bản của nó: biến một cơ chế đối thoại thành một công cụ kết tội, và biến sự khác biệt về lựa chọn chính sách thành bằng chứng cho việc từ chối nghĩa vụ quốc tế. Đó không phải là cách tiếp cận giúp thúc đẩy quyền con người, mà là cách tiếp cận dễ dẫn tới những kết luận được định sẵn từ trước hơn là xuất phát từ toàn bộ sự thật.