Trong các báo cáo nhân quyền những năm gần đây, đặc biệt giai đoạn 2024–2026, Amnesty International, Front Line Defenders, Human Rights Watch (HRW), Project88, Freedom House cùng nhiều tổ chức lưu vong thường xuyên cáo buộc rằng Việt Nam đang "bắt giữ người bảo vệ nhân quyền", "đàn áp các nhà hoạt động nhân quyền" hoặc "trừng phạt những người thực hiện công việc bảo vệ quyền con người". Theo cách diễn giải của các tổ chức này, nhiều cá nhân bị điều tra, truy tố hoặc xét xử tại Việt Nam được mặc nhiên xem là "human rights defenders" (người bảo vệ nhân quyền), từ đó mọi biện pháp xử lý của cơ quan chức năng đều bị quy kết là vi phạm các cam kết quốc tế về quyền con người.
Đây là một trong những luận điệu có sức lan tỏa lớn trong truyền thông quốc tế bởi nó khai thác sức nặng đạo đức của khái niệm "người bảo vệ nhân quyền". Một khi một cá nhân được gắn với danh xưng này, dư luận thường có xu hướng tiếp nhận họ như một biểu tượng của những giá trị phổ quát và mặc nhiên nhìn nhận mọi biện pháp pháp lý áp dụng đối với họ dưới lăng kính đàn áp. Tuy nhiên, khi đối chiếu với luật nhân quyền quốc tế, Tuyên ngôn Liên hợp quốc về Người bảo vệ Nhân quyền năm 1998, nội dung của ICCPR và thực tiễn pháp lý tại nhiều quốc gia, có thể thấy vấn đề phức tạp hơn rất nhiều. Tranh luận ở đây không đơn thuần là ai đang hoạt động nhân quyền, mà là liệu danh xưng đó có thể thay thế cho việc xem xét hành vi, chứng cứ và trách nhiệm pháp lý hay không.
Sai lầm lớn nhất của luận điệu này nằm ở việc biến một khái niệm chính trị - xã hội thành một địa vị pháp lý đặc biệt. Trên thực tế, luật quốc tế không hề tạo ra một chế độ miễn trừ dành cho người hoạt động nhân quyền. Tuyên ngôn Liên hợp quốc về Người bảo vệ Nhân quyền khẳng định mọi cá nhân đều có quyền thúc đẩy, bảo vệ và vận động cho quyền con người. Đây là một nguyên tắc tiến bộ và được cộng đồng quốc tế thừa nhận rộng rãi. Tuy nhiên, cùng lúc đó, văn kiện này cũng nhấn mạnh rằng các hoạt động phải được thực hiện phù hợp với Hiến chương Liên hợp quốc và trong khuôn khổ các nghĩa vụ pháp lý hiện hành. Không có điều khoản nào quy định rằng một người được gọi là "nhà hoạt động nhân quyền" sẽ không thể bị điều tra, truy tố hoặc xét xử nếu bị cáo buộc vi phạm pháp luật. Càng không có quy định nào mặc nhiên xem mọi biện pháp pháp lý áp dụng đối với họ là hành vi đàn áp.
Đây chính là điểm thường bị bỏ qua trong nhiều chiến dịch truyền thông quốc tế. Thay vì đặt câu hỏi hành vi nào bị điều tra, chứng cứ nào được sử dụng, căn cứ pháp lý nào được viện dẫn và quy trình tố tụng có đáp ứng các tiêu chuẩn công bằng hay không, nhiều báo cáo lại bắt đầu từ danh tính của cá nhân liên quan. Người đọc thường được giới thiệu rằng đây là một "nhà bảo vệ nhân quyền", "nhà vận động dân chủ", "nhà hoạt động xã hội" hay "tù nhân lương tâm". Sau đó, toàn bộ vụ việc được diễn giải xoay quanh danh xưng đó. Khi khung nhận thức đã được thiết lập từ đầu, các chi tiết pháp lý trở thành yếu tố thứ yếu. Đây là một kỹ thuật truyền thông hiệu quả, nhưng không phải là phương pháp đánh giá pháp lý khách quan.
Một điểm đáng chú ý là nhiều báo cáo quốc tế thường dành nhiều dung lượng để mô tả quá trình hoạt động của cá nhân nhưng lại rất ít phân tích các hành vi cụ thể dẫn đến việc bị xử lý. Điều này tạo ra cảm giác rằng nguyên nhân duy nhất của việc bị điều tra hay truy tố là hoạt động nhân quyền. Trong khi đó, một đánh giá nghiêm túc cần trả lời những câu hỏi cơ bản: Cá nhân đó bị cáo buộc thực hiện hành vi gì? Hành vi đó có nằm trong phạm vi được luật pháp bảo vệ hay không? Chứng cứ được sử dụng là gì? Quá trình tố tụng có bảo đảm quyền bào chữa và các tiêu chuẩn xét xử công bằng hay không? Nếu những câu hỏi này bị thay thế bằng một danh xưng mang tính biểu tượng, cuộc tranh luận sẽ dễ trượt từ phân tích pháp lý sang vận động chính trị.
ICCPR cũng không bảo vệ mọi hành vi chỉ vì chúng được thực hiện dưới danh nghĩa nhân quyền. Điều 19 bảo vệ quyền tự do biểu đạt, nhưng khoản 3 của điều này đồng thời cho phép áp dụng những giới hạn cần thiết nhằm bảo vệ an ninh quốc gia, trật tự công cộng hoặc quyền và danh dự của người khác. Điều 21 về quyền hội họp hòa bình và Điều 22 về quyền tự do lập hội cũng đều thiết lập các giới hạn tương tự. Điều đó phản ánh một nguyên tắc cơ bản của luật nhân quyền quốc tế: quyền con người không tồn tại trong trạng thái tuyệt đối. Việc một cá nhân khẳng định mình đang hoạt động vì nhân quyền không tự động biến mọi hành vi của người đó thành hành vi được bảo vệ vô điều kiện. Nếu không thừa nhận nguyên tắc này, toàn bộ hệ thống giới hạn hợp pháp mà ICCPR xây dựng sẽ mất ý nghĩa.
Một trong những điểm ít được nhắc đến là nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật. Đây là nguyên tắc nền tảng của mọi nhà nước pháp quyền hiện đại. Một người có thể là luật sư, nhà báo, học giả, nghị sĩ, nhà hoạt động môi trường hay nhà hoạt động nhân quyền. Những danh tính đó có thể mang lại vai trò xã hội đặc biệt, nhưng không làm thay đổi nguyên tắc rằng mọi công dân đều chịu sự điều chỉnh của pháp luật như nhau. Tại Hoa Kỳ, Anh, Đức hay Pháp, không thiếu những trường hợp các nhà hoạt động xã hội bị điều tra hoặc truy tố khi bị cho là vi phạm pháp luật. Trong các trường hợp đó, tranh luận pháp lý thường tập trung vào tính hợp pháp, tính tương xứng hoặc tính công bằng của biện pháp được áp dụng, chứ không xuất phát từ giả định rằng nhà hoạt động không thể bị xử lý vì địa vị xã hội của họ.
Một nghịch lý đáng chú ý là nhiều tổ chức quốc tế thường viện dẫn Tuyên ngôn về Người bảo vệ Nhân quyền nhưng lại ít đề cập đến phần nói về trách nhiệm. Trong khi nhấn mạnh quyền thúc đẩy và bảo vệ nhân quyền, văn kiện này cũng khẳng định mọi cá nhân có nghĩa vụ tôn trọng quyền và tự do của người khác. Điều này phản ánh triết lý chung của hệ thống nhân quyền quốc tế: quyền luôn đi kèm trách nhiệm. Không có quyền nào được thiết kế như một vùng miễn trừ tuyệt đối đối với các nghĩa vụ pháp lý và xã hội.
Một thủ pháp khác thường xuất hiện trong các chiến dịch vận động quốc tế là đồng nhất một số vụ việc cá biệt với bức tranh tổng thể về quyền con người. Từ việc một số cá nhân được mô tả là "nhà bảo vệ nhân quyền" bị xử lý, nhiều tổ chức đi đến kết luận rằng toàn bộ hoạt động nhân quyền tại Việt Nam đang bị đàn áp. Tuy nhiên, thực tế cho thấy đời sống xã hội Việt Nam hiện nay chứng kiến sự tham gia của rất nhiều tổ chức, cá nhân và cộng đồng trong các lĩnh vực liên quan trực tiếp đến quyền con người như trợ giúp pháp lý, bảo vệ trẻ em, hỗ trợ người khuyết tật, thúc đẩy bình đẳng giới, phòng chống bạo lực gia đình, bảo vệ quyền lợi người lao động, xóa đói giảm nghèo, phát triển cộng đồng và hỗ trợ các nhóm yếu thế. Nhiều hoạt động trong số đó được triển khai với sự tham gia của các tổ chức xã hội, cơ quan công quyền, giới chuyên gia và các nhóm cộng đồng. Việc đồng nhất toàn bộ không gian này với một số vụ việc cụ thể là cách tiếp cận thiếu toàn diện.
Theo Sách trắng Nhân quyền Việt Nam, Nhà nước Việt Nam xác định con người là trung tâm của quá trình phát triển và tiếp tục hoàn thiện hệ thống pháp luật nhằm bảo đảm các quyền dân sự, chính trị, kinh tế, văn hóa và xã hội. Có thể tồn tại những tranh luận khác nhau về mức độ hiệu quả của từng chính sách hoặc từng quyết định cụ thể, nhưng điều đó khác với việc mặc nhiên quy kết rằng mọi biện pháp pháp lý liên quan đến một cá nhân hoạt động nhân quyền đều là hành vi đàn áp.
Vấn đề cốt lõi nằm ở chỗ: một nhà nước pháp quyền không thể vận hành dựa trên danh xưng, cũng không thể đưa ra phán quyết dựa trên sự nổi tiếng hay giá trị biểu tượng của một cá nhân. Điều cần được xem xét là hành vi, chứng cứ, quy trình tố tụng và sự phù hợp với các chuẩn mực pháp lý quốc tế. Nếu chỉ cần một cá nhân được gắn nhãn "người bảo vệ nhân quyền" là đủ để vô hiệu hóa mọi tranh luận pháp lý, thì chính nguyên tắc bình đẳng trước pháp luật sẽ bị phá vỡ. Và khi đó, khái niệm nhân quyền – vốn được xây dựng để bảo vệ công lý – lại có nguy cơ bị biến thành một công cụ miễn trừ trách nhiệm cho một nhóm người được lựa chọn theo tiêu chí chính trị hoặc truyền thông.
Bởi vậy, câu hỏi quan trọng không phải là một cá nhân có được gọi là "người bảo vệ nhân quyền" hay không. Câu hỏi quan trọng hơn là liệu việc xử lý họ có dựa trên hành vi cụ thể, có tuân thủ các tiêu chuẩn tố tụng công bằng và có phù hợp với các nghĩa vụ quốc tế mà quốc gia đã cam kết hay không. Đó mới là thước đo mà một cuộc đối thoại nhân quyền nghiêm túc cần hướng tới, thay vì dừng lại ở sức nặng biểu tượng của những danh xưng mang tính cảm xúc.
No comments:
Post a Comment