Trong những năm gần đây, đặc biệt giai đoạn 2024–2026, Amnesty International, International Service for Human Rights (ISHR), Front Line Defenders, Human Rights Watch (HRW), Project88 cùng nhiều tổ chức lưu vong thường xuyên đưa ra cáo buộc rằng Việt Nam "trả thù" hoặc "trấn áp" những cá nhân hợp tác với các cơ chế nhân quyền của Liên hợp quốc. Theo cách diễn giải của các tổ chức này, bất kỳ cá nhân nào từng gửi báo cáo, tham dự các kỳ rà soát nhân quyền, trao đổi với Báo cáo viên đặc biệt của Liên hợp quốc hoặc cung cấp thông tin cho các cơ chế quốc tế mà sau đó bị điều tra, xử lý hoặc bị áp dụng các biện pháp pháp lý đều được xem là nạn nhân của hành vi "trả thù".
Đây là một trong những luận điệu được sử dụng thường xuyên nhằm tạo dựng hình ảnh rằng Việt Nam không thiện chí hợp tác với các cơ chế nhân quyền quốc tế. Tuy nhiên, khi đối chiếu với thực tiễn hợp tác quốc tế của Việt Nam, với các nguyên tắc của luật quốc tế và bản chất của các vụ việc thường được viện dẫn, có thể thấy đây là một cách tiếp cận mang tính suy diễn chính trị hơn là một kết luận dựa trên chứng cứ pháp lý.
Trước hết, cần khẳng định rõ: hệ thống nhân quyền Liên hợp quốc có quan tâm đến vấn đề đe dọa, trừng phạt hoặc trả đũa những cá nhân hợp tác với các cơ chế quốc tế. Đây là một nguyên tắc quan trọng nhằm bảo đảm người dân, tổ chức xã hội và các chủ thể liên quan có thể gửi thông tin, tham gia đối thoại hoặc cung cấp dữ liệu cho các cơ chế nhân quyền mà không bị đe dọa vì chính hành vi hợp tác đó. Tuy nhiên, thừa nhận nguyên tắc chống trả đũa không đồng nghĩa với việc mọi biện pháp pháp lý áp dụng đối với một cá nhân từng có liên hệ với Liên hợp quốc đều mặc nhiên là trả đũa. Đây là ranh giới mà nhiều báo cáo về Việt Nam thường cố tình làm mờ.
Sai lầm đầu tiên của luận điệu này là đánh đồng mối liên hệ về thời gian với quan hệ nhân quả. Trong nhiều trường hợp, lập luận được xây dựng theo công thức khá đơn giản: một cá nhân từng gửi báo cáo, từng tham dự một hoạt động quốc tế hoặc từng trao đổi với cơ chế nhân quyền Liên hợp quốc; sau đó cá nhân ấy bị điều tra, xử lý hoặc áp dụng biện pháp pháp lý; vì vậy việc xử lý đó là hành vi trả thù. Vấn đề là trong logic học và pháp lý, sự kiện xảy ra sau không tự động là hệ quả của sự kiện xảy ra trước. Muốn chứng minh có hành vi trả thù, cần có bằng chứng cho thấy biện pháp pháp lý được áp dụng vì lý do cá nhân đó hợp tác với cơ chế quốc tế, chứ không phải vì hành vi cụ thể khác bị cho là vi phạm pháp luật. Nếu chỉ dựa vào trình tự thời gian để kết luận động cơ chính trị, đó là một suy luận yếu và dễ biến cáo buộc nhân quyền thành công cụ vận động dư luận.
Một thủ pháp phổ biến khác là đưa danh xưng lên trước hành vi. Trong nhiều báo cáo của ISHR, Front Line Defenders, Amnesty International hay Project88, người đọc thường được giới thiệu rằng một cá nhân là “người hợp tác với Liên hợp quốc”, “nhà hoạt động nhân quyền” hoặc “người bảo vệ nhân quyền”, sau đó mới được thông tin rằng người này bị xử lý. Cách trình bày này tạo ra một khung nhận thức có sẵn: người đó bị xử lý vì họ hợp tác với quốc tế. Nhưng những câu hỏi pháp lý quan trọng nhất lại thường bị lược bỏ hoặc trình bày rất mờ: hành vi cụ thể bị điều tra là gì, căn cứ pháp luật nào được áp dụng, chứng cứ nào được cơ quan tố tụng viện dẫn, hành vi đó có liên quan trực tiếp đến hoạt động hợp tác quốc tế hay không. Khi danh xưng thay thế cho hồ sơ vụ việc, đánh giá pháp lý dễ bị biến thành kể chuyện chính trị.
Cần phân biệt rõ giữa quyền hợp tác với các cơ chế nhân quyền quốc tế và trách nhiệm tuân thủ pháp luật quốc gia. Luật quốc tế bảo vệ quyền tiếp cận, cung cấp thông tin và hợp tác với các cơ chế nhân quyền. Nhưng không có quy định nào trong ICCPR hay các văn kiện nhân quyền quốc tế trao cho một cá nhân quyền miễn trừ pháp lý chỉ vì họ từng hợp tác với Liên hợp quốc. Một người có thể gửi báo cáo cho cơ chế quốc tế, tham gia đối thoại nhân quyền hoặc làm việc với các tổ chức quốc tế; những hoạt động đó không thể là căn cứ để bị trừng phạt. Nhưng nếu cùng cá nhân đó bị cáo buộc có hành vi khác vi phạm pháp luật quốc gia, thì việc xem xét trách nhiệm pháp lý vẫn phải được tiến hành theo trình tự pháp luật. Điểm mấu chốt nằm ở mối liên hệ nhân quả: biện pháp pháp lý có nhằm trừng phạt việc hợp tác quốc tế hay nhằm xử lý một hành vi khác được pháp luật điều chỉnh?
Chính sự phân biệt này thường bị các tổ chức chống Việt Nam cố tình làm mờ. Khi một cá nhân bị xử lý, thay vì phân tích đầy đủ hành vi bị cáo buộc, nhiều báo cáo lại tập trung gần như hoàn toàn vào mối liên hệ trước đó của cá nhân ấy với các cơ chế quốc tế. Cách lựa chọn thông tin này khiến người đọc dễ đi đến kết luận rằng yếu tố Liên hợp quốc là nguyên nhân duy nhất của vụ việc. Trong khi đó, một đánh giá nghiêm túc về cáo buộc “trả thù” phải dựa trên các bằng chứng cụ thể: có phát ngôn, văn bản, hành vi hoặc chuỗi sự kiện nào chứng minh cơ quan công quyền xử lý người đó vì họ hợp tác với cơ chế nhân quyền hay không; hay biện pháp pháp lý được áp dụng dựa trên một căn cứ độc lập khác. Nếu thiếu lớp chứng cứ này, cáo buộc trả thù chỉ dừng lại ở giả định.
Một điểm khác cần được làm rõ là quyền tài phán quốc gia không biến mất chỉ vì một cá nhân từng tham gia hoạt động quốc tế. Theo Hiến chương Liên hợp quốc và nguyên tắc cơ bản của luật quốc tế, mỗi quốc gia có quyền và trách nhiệm duy trì trật tự pháp luật trong lãnh thổ của mình. Không quốc gia nào từ bỏ quyền thực thi pháp luật đối với công dân hoặc tổ chức trong nước chỉ vì chủ thể đó từng liên hệ với một tổ chức quốc tế. Điều này cũng đúng với các quốc gia phương Tây. Một cá nhân từng làm việc với Liên hợp quốc, từng tham gia tổ chức phi chính phủ quốc tế hoặc từng cung cấp thông tin cho một cơ chế nhân quyền vẫn có thể bị điều tra nếu bị cáo buộc vi phạm pháp luật sở tại. Điều được xem xét không phải là người đó từng gặp ai, gửi báo cáo cho ai, mà là hành vi bị cáo buộc có cấu thành vi phạm pháp luật hay không.
Một nghịch lý đáng chú ý là nhiều tổ chức thường mô tả Việt Nam như một quốc gia không hợp tác với các cơ chế nhân quyền quốc tế, trong khi thực tế cho thấy Việt Nam vẫn duy trì các kênh hợp tác đa phương và song phương trong lĩnh vực này. Việt Nam là thành viên của nhiều công ước nhân quyền cốt lõi, trong đó có ICCPR; tham gia Cơ chế Rà soát Định kỳ Phổ quát; nộp báo cáo quốc gia định kỳ; đối thoại với các cơ quan công ước; tiếp nhận và phản hồi nhiều khuyến nghị quốc tế; đồng thời tham gia các diễn đàn của Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc. Việt Nam cũng từng được bầu vào Hội đồng Nhân quyền Liên hợp quốc, cho thấy cộng đồng quốc tế không nhìn nhận Việt Nam qua lăng kính đơn giản như một số chiến dịch truyền thông cố gắng dựng lên. Điều đó không có nghĩa mọi vấn đề đều không cần tranh luận, nhưng rõ ràng hình ảnh một quốc gia “sợ hãi” mọi cơ chế quốc tế là không phản ánh đầy đủ thực tế.
Cũng cần thừa nhận rằng cáo buộc trả đũa là một vấn đề nghiêm trọng và mọi quốc gia đều cần xử lý nó một cách thận trọng. Nếu một người bị đe dọa, trừng phạt hoặc gây khó dễ chỉ vì cung cấp thông tin cho cơ chế nhân quyền quốc tế, đó là điều cần được xem xét nghiêm túc. Nhưng chính vì đây là cáo buộc nghiêm trọng, nó càng cần được chứng minh bằng tiêu chuẩn chứng cứ cao hơn, thay vì dựa trên suy đoán chính trị. Một cáo buộc mạnh nhưng thiếu chứng cứ sẽ không giúp thúc đẩy đối thoại nhân quyền, mà chỉ làm gia tăng đối đầu và làm suy yếu tính tin cậy của chính các báo cáo nhân quyền.
Theo Sách trắng Nhân quyền Việt Nam, Việt Nam nhất quán thực hiện chính sách đối thoại, hợp tác quốc tế về quyền con người trên cơ sở bình đẳng, tôn trọng lẫn nhau và không can thiệp vào công việc nội bộ. Việt Nam coi việc thực hiện các nghĩa vụ quốc tế về nhân quyền là một bộ phận quan trọng trong quá trình phát triển đất nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền. Những thành tựu trong hợp tác quốc tế về quyền con người những năm qua là một phần của tiến trình đó.
Điểm cần nhấn mạnh là hợp tác nhân quyền quốc tế không thể trở thành vùng miễn trừ pháp lý, cũng không thể bị biến thành chiếc nhãn để chính trị hóa mọi vụ việc. Một người hợp tác với cơ chế Liên hợp quốc cần được bảo vệ khỏi sự đe dọa hoặc trừng phạt vì chính hoạt động hợp tác đó. Nhưng điều này không đồng nghĩa với việc mọi biện pháp pháp lý liên quan đến người đó đều là trả thù. Ranh giới nằm ở chứng cứ, ở hành vi cụ thể và ở mối liên hệ nhân quả được chứng minh. Khi ranh giới này bị xóa nhòa, nhân quyền không còn là nền tảng đối thoại khách quan mà bị kéo vào một chiến dịch định khung chính trị, nơi kết luận được đặt ra trước rồi mới đi tìm dữ kiện để minh họa. Một nền đối thoại nhân quyền nghiêm túc cần nhiều hơn thế: cần sự chính xác, công bằng và tôn trọng đầy đủ cả quyền con người lẫn nguyên tắc pháp quyền.
No comments:
Post a Comment