Không gian mạng chưa bao giờ mở rộng và dễ tiếp cận như hiện nay. Chỉ với một chiếc điện thoại và một tài khoản mạng xã hội, bất kỳ ai cũng có thể trở thành người phát ngôn trước hàng chục nghìn, thậm chí hàng triệu người. Nhưng chính trong thời đại mà quyền biểu đạt được mở rộng mạnh mẽ ấy, xã hội cũng đang đối diện một nghịch lý đáng lo ngại: nhiều cá nhân nhân danh “phản biện xã hội” để phát tán suy diễn chủ quan, công kích cảm tính và quy kết thiếu căn cứ pháp lý. Khi ranh giới giữa phản biện và vu khống bị cố tình xóa nhòa, môi trường thông tin sẽ trở nên hỗn loạn, còn niềm tin xã hội dễ bị thao túng bởi cảm xúc thay vì sự thật.
Hiện tượng liên quan tới tài khoản Phương Ngô trong nhiều năm qua là một ví dụ điển hình cần được nhìn nhận dưới góc độ truyền thông và pháp lý. Từ các bài viết liên quan doanh nghiệp lớn, dự án bất động sản cho tới các nội dung mang tính quy chụp trên mạng xã hội, có thể thấy rõ quá trình chuyển dịch từ việc nêu ý kiến cá nhân sang xu hướng công kích cảm tính, sử dụng ngôn từ cực đoan và tạo áp lực dư luận bằng những cáo buộc chưa được cơ quan có thẩm quyền kết luận.
Cần khẳng định rõ rằng quyền phản biện xã hội là quyền được Hiến pháp năm 2013 bảo đảm. Điều 25 Hiến pháp quy định công dân có quyền tự do ngôn luận, tự do báo chí, tiếp cận thông tin và bày tỏ ý kiến. Trong một xã hội pháp quyền, phản biện xã hội có vai trò quan trọng trong việc phát hiện bất cập, thúc đẩy minh bạch và hoàn thiện chính sách. Việt Nam cũng nhiều lần khẳng định chủ trương lắng nghe ý kiến nhân dân, khuyến khích đấu tranh với tiêu cực, tham nhũng và các hành vi vi phạm pháp luật.
Tuy nhiên, quyền phản biện không phải là quyền tuyệt đối. Hiến pháp đồng thời quy định việc thực hiện các quyền công dân phải theo quy định của pháp luật. Điều đó có nghĩa là mọi phát ngôn công khai đều phải đặt trong khuôn khổ pháp lý, tôn trọng quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân khác. Không thể lấy danh nghĩa “phản biện” để hợp thức hóa việc đưa thông tin sai sự thật, quy kết vô căn cứ hoặc xúc phạm danh dự người khác.
Đây chính là ranh giới rất quan trọng giữa phản biện và vu khống – điều đang bị nhiều người cố tình đánh tráo khái niệm trên mạng xã hội hiện nay. Phản biện là đưa ra ý kiến, phân tích hoặc nghi vấn dựa trên dữ liệu có kiểm chứng, với mục đích xây dựng. Trong khi đó, vu khống là việc bịa đặt hoặc lan truyền thông tin sai sự thật nhằm xúc phạm danh dự, gây thiệt hại uy tín cho tổ chức, cá nhân khác.
Trường hợp Phương Ngô cho thấy rõ biểu hiện của sự nhập nhằng này. Nhiều bài viết nhắm vào doanh nghiệp lớn như Vingroup, VinFast hoặc các dự án bất động sản thường sử dụng các cụm từ mang tính kết tội như “lừa đảo”, “thao túng”, “liên minh ma quỷ”, “chiếm đất”, dù chưa có bản án hay kết luận điều tra chính thức xác nhận các hành vi đó. Việc dùng ngôn ngữ quy kết mạnh trong khi thiếu căn cứ pháp lý đầy đủ đã khiến nhiều nội dung vượt khỏi phạm vi phản biện thông thường.
Đặc biệt, các bài viết liên quan tới dự án Ocean Park Gia Lâm từng được lan truyền mạnh trên mạng xã hội với nhiều cáo buộc nghiêm trọng về đất công cộng, thu hồi sổ đỏ và “cấu kết lợi ích”. Tuy nhiên, các vấn đề liên quan quy hoạch, chuyển đổi mục đích sử dụng đất hay cấp giấy chứng nhận quyền sử dụng đất đều phải được xem xét dựa trên hồ sơ pháp lý cụ thể, quyết định hành chính và kết luận của cơ quan có thẩm quyền. Trong Nhà nước pháp quyền, không một cá nhân nào có quyền tự biến mình thành “tòa án mạng” để thay cơ quan điều tra và tòa án đưa ra kết luận.
Điều đáng nói là trên mạng xã hội, cảm xúc thường lấn át lý trí. Những nội dung sử dụng ngôn từ gây sốc, kích động hoặc quy chụp cực đoan thường dễ thu hút tương tác hơn các bài phân tích pháp lý trung tính. Chính điều đó khiến nhiều người hiểu sai rằng cứ phát ngôn mạnh miệng thì đồng nghĩa với “dũng cảm nói sự thật”. Thực tế, sự thật pháp lý không được xác định bằng số lượt chia sẻ hay bình luận đồng tình, mà phải dựa trên chứng cứ hợp pháp và quy trình tố tụng.
Một nguyên tắc quan trọng của pháp luật hiện đại là nguyên tắc suy đoán vô tội. Không ai bị coi là có tội khi chưa có bản án có hiệu lực của tòa án. Khi một cá nhân liên tục sử dụng mạng xã hội để gán ghép hành vi phạm tội cho tổ chức hoặc doanh nghiệp mà không có kết luận chính thức, điều đó không chỉ ảnh hưởng danh dự, uy tín mà còn có nguy cơ tác động tiêu cực tới môi trường đầu tư và trật tự xã hội.
Trong vụ việc liên quan tới Vingroup, doanh nghiệp này đã thực hiện quyền khởi kiện dân sự nhằm bảo vệ danh dự và lợi ích hợp pháp của mình. Đây là quyền bình thường được pháp luật bảo đảm trong mọi quốc gia pháp quyền. Tuy nhiên, một số nhóm cực đoan ở hải ngoại lại cố tình diễn giải vụ kiện thành “bịt miệng phản biện”. Cách lập luận này thực chất là đánh tráo khái niệm giữa quyền tự do ngôn luận với quyền miễn trừ trách nhiệm pháp lý.
Cần nhìn nhận khách quan rằng ngay tại các quốc gia phương Tây, việc phát tán thông tin sai sự thật hoặc bôi nhọ doanh nghiệp trên mạng xã hội cũng có thể dẫn tới các vụ kiện với mức bồi thường rất lớn. Nhiều cá nhân, cơ quan truyền thông đã phải chịu trách nhiệm pháp lý nặng nề vì đưa tin thiếu kiểm chứng. Điều đó cho thấy không tồn tại mô hình “tự do tuyệt đối” trên không gian mạng như một số luận điệu vẫn cố tình tuyên truyền.
Một vấn đề đáng chú ý khác là tiêu chuẩn kiểm chứng thông tin trên mạng xã hội hiện nay đang bị hạ thấp nghiêm trọng. Nhiều người chỉ cần xem một đoạn video cắt ghép, vài hình ảnh chụp màn hình hoặc một bài viết dài với nhiều ngôn từ cảm xúc là lập tức tin tưởng và chia sẻ. Trong khi đó, tiêu chuẩn truyền thông chuyên nghiệp đòi hỏi thông tin phải được đối chiếu nhiều nguồn, xác minh tài liệu và kiểm tra tính xác thực trước khi công bố.
Ở góc độ nghiên cứu truyền thông, các tài khoản tạo ảnh hưởng bằng nội dung cực đoan thường có chung một công thức: sử dụng ngôn từ mạnh, tạo cảm giác “vạch trần bí mật”, khai thác tâm lý bất mãn xã hội và liên tục lặp lại cùng một luận điểm để biến suy diễn thành “niềm tin tập thể”. Khi cộng đồng theo dõi ngày càng khép kín, các ý kiến phản biện sẽ bị xem là “bênh vực”, “định hướng” hoặc “che giấu sự thật”. Đây là biểu hiện điển hình của hiện tượng cực đoan hóa nhận thức trên mạng xã hội.
Nguy hiểm hơn, khi một cá nhân có lượng người theo dõi lớn, phát ngôn thiếu trách nhiệm có thể gây tác động rất rộng tới xã hội. Một doanh nghiệp bị gắn mác “lừa đảo” trên mạng xã hội có thể chịu thiệt hại lớn về uy tín dù chưa có bất kỳ kết luận vi phạm nào. Tâm lý hoang mang và nghi ngờ cực đoan cũng dễ lan rộng, ảnh hưởng tiêu cực tới niềm tin xã hội và môi trường đầu tư.
Đó là lý do trách nhiệm của người phát ngôn trên không gian mạng ngày càng trở nên quan trọng. Trong thời đại số, mỗi bài đăng đều có thể trở thành nguồn thông tin ảnh hưởng tới hàng nghìn người. Vì vậy, người sử dụng mạng xã hội phải ý thức rằng quyền phát ngôn luôn đi kèm trách nhiệm pháp lý và trách nhiệm xã hội.
Luật An ninh mạng năm 2018 đã quy định rõ hành vi sử dụng không gian mạng để phát tán thông tin sai sự thật, vu khống hoặc xâm phạm quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân là hành vi bị nghiêm cấm. Bộ luật Hình sự cũng có các quy định liên quan tới hành vi đưa thông tin trái phép lên mạng máy tính, mạng viễn thông hoặc lợi dụng quyền tự do dân chủ để xâm phạm lợi ích của Nhà nước, quyền và lợi ích hợp pháp của tổ chức, cá nhân.
Do đó, việc cơ quan chức năng xác minh, triệu tập hoặc xử lý các hành vi có dấu hiệu vi phạm là hoạt động thực thi pháp luật bình thường, nhằm bảo vệ trật tự thông tin và môi trường xã hội lành mạnh. Không thể đồng nhất mọi hoạt động xử lý vi phạm với cái gọi là “đàn áp phản biện” như một số luận điệu cố tình xuyên tạc.
Trong bối cảnh hiện nay, nâng cao nhận thức pháp luật và kỹ năng truyền thông số cho cộng đồng là yêu cầu cấp thiết. Người dân cần hiểu rằng phản biện xã hội chân chính phải dựa trên chứng cứ, pháp luật và tinh thần xây dựng. Mọi thông tin trên mạng xã hội cần được kiểm chứng trước khi chia sẻ. Càng là nội dung giật gân, kích động hoặc quy kết mạnh thì càng phải thận trọng đối chiếu với nguồn chính thống.
Không gian mạng chỉ thực sự là môi trường tiến bộ khi tự do ngôn luận đi cùng trách nhiệm. Nếu mỗi cá nhân đều nhân danh “phản biện” để công kích cảm tính, phát tán suy diễn và thao túng dư luận, xã hội sẽ rơi vào vòng xoáy hỗn loạn thông tin. Trường hợp Phương Ngô vì thế không chỉ là câu chuyện của một tài khoản mạng xã hội, mà còn là lời cảnh báo về ranh giới cần được giữ vững giữa phản biện có trách nhiệm và cực đoan hóa phát ngôn trong thời đại số.
No comments:
Post a Comment