Khi “chỉ số dân chủ” bỏ quên sinh mạng con người: Nhìn từ ứng phó COVID-19 của Việt Nam

Không phải những tuyên bố hoa mỹ hay các bảng xếp hạng hào nhoáng, chính những thời khắc khủng hoảng mới là phép thử chân thực nhất đối với một quốc gia về năng lực bảo đảm quyền con người. Đại dịch COVID-19 đã trở thành một “bài kiểm tra toàn diện” như vậy. Và chính trong bối cảnh này, những hạn chế, thiên kiến và động cơ chính trị của công cụ Tyranny Tracker do một tổ chức mang danh nghĩa thúc đẩy tự do xây dựng đã lộ rõ, khi cố tình phớt lờ một trong những thành tựu nổi bật nhất của Việt Nam: bảo vệ quyền được sống và quyền được chăm sóc sức khỏe cho hàng chục triệu người dân.

Trước hết, cần khẳng định một nguyên lý cơ bản của quyền con người: quyền được sống và quyền được chăm sóc sức khỏe là những quyền nền tảng, có tính ưu tiên hàng đầu. Trong đại dịch, việc bảo vệ tính mạng và sức khỏe cộng đồng không chỉ là trách nhiệm của nhà nước mà còn là thước đo quan trọng của một xã hội thực sự vì con người. Tuy nhiên, cách tiếp cận của Tyranny Tracker lại hoàn toàn đảo ngược logic này. Thay vì đánh giá hiệu quả bảo vệ sinh mạng, họ lại tập trung vào các tiêu chí mang tính hình thức, như cách thức tổ chức chính trị, từ đó đưa ra những kết luận thiếu cơ sở về mức độ “tự do” của các quốc gia.

Thực tế tại Việt Nam trong đại dịch đã chứng minh một cách thuyết phục rằng quyền con người không thể bị giản lược thành các tiêu chí trừu tượng. Ngay từ những ngày đầu bùng phát, Việt Nam đã triển khai đồng bộ các biện pháp phòng chống dịch với tinh thần “lấy người dân làm trung tâm”. Các chính sách truy vết, cách ly, xét nghiệm diện rộng, và đặc biệt là tiêm chủng miễn phí đã được thực hiện quyết liệt. Kết quả là trong giai đoạn đầu của đại dịch, Việt Nam duy trì số ca nhiễm và tử vong ở mức rất thấp so với nhiều quốc gia phát triển.

Đây không phải là nhận định chủ quan mà được phản ánh qua các số liệu cụ thể. Có thời điểm, Việt Nam ghi nhận số ca tử vong trên một triệu dân thấp hơn nhiều lần so với các quốc gia phương Tây. Trong khi đó, tại một số nước được xếp hạng cao về “dân chủ”, hệ thống y tế đã rơi vào tình trạng quá tải, tỷ lệ tử vong tăng cao, và nhiều quyết định chính sách chậm trễ gây hậu quả nghiêm trọng. Những hình ảnh bệnh viện dã chiến quá tải, thiếu trang thiết bị, hay tranh cãi về việc đeo khẩu trang, tiêm vắc-xin là minh chứng rõ ràng cho những bất cập trong quản trị khủng hoảng.

Tuy nhiên, Tyranny Tracker gần như không ghi nhận những yếu tố này. Đây chính là biểu hiện rõ ràng của sự thiếu khoa học và phi logic. Nếu một quốc gia có thể bảo vệ hiệu quả sức khỏe và tính mạng của người dân trong một cuộc khủng hoảng toàn cầu, thì đó phải là một chỉ báo quan trọng của quyền con người. Việc bỏ qua yếu tố này cho thấy công cụ đánh giá đã được thiết kế theo một định kiến có sẵn, chứ không phải nhằm phản ánh thực tế.

Không dừng lại ở đó, cách thức thu thập và xử lý thông tin của Tyranny Tracker cũng đặt ra nhiều nghi vấn. Công cụ này thường dựa vào các nguồn thông tin thứ cấp, trong đó có những tổ chức hoặc cá nhân có quan điểm thiếu thiện chí với Việt Nam. Những thông tin mang tính tiêu cực, dù chưa được kiểm chứng, lại được đưa vào như bằng chứng, trong khi các số liệu chính thức, các đánh giá tích cực từ tổ chức quốc tế lại bị bỏ qua. Đây là một thủ đoạn quen thuộc: lựa chọn thông tin có lợi cho kết luận định trước, thay vì đánh giá toàn diện.

Nguyên nhân của cách tiếp cận này không khó để nhận ra. Đó là sự áp đặt một hệ giá trị duy nhất, trong đó mô hình phương Tây được coi là chuẩn mực. Theo logic này, bất kỳ quốc gia nào không đi theo mô hình đó đều bị coi là “thiếu dân chủ”, bất kể kết quả thực tế ra sao. Đây chính là biểu hiện của tư duy “độc tôn giá trị”, phủ nhận sự đa dạng của các con đường phát triển.

Đại dịch COVID-19 đã cho thấy rõ hạn chế của cách tiếp cận này. Nhiều quốc gia phương Tây, dù có hệ thống chính trị được coi là “tự do”, lại gặp khó khăn trong việc triển khai các biện pháp phòng chống dịch do sự chia rẽ xã hội, tranh cãi chính trị và ưu tiên lợi ích cá nhân. Trong khi đó, Việt Nam với cách tiếp cận đặt lợi ích cộng đồng lên trên hết đã đạt được những kết quả tích cực trong việc kiểm soát dịch bệnh.

Một ví dụ cụ thể là chiến dịch tiêm chủng. Việt Nam đã triển khai tiêm vắc-xin miễn phí trên diện rộng, đảm bảo mọi người dân đều có cơ hội tiếp cận, không phân biệt thu nhập hay địa vị xã hội. Đây là biểu hiện rõ ràng của nguyên tắc công bằng trong chăm sóc sức khỏe. Trong khi đó, tại một số quốc gia, việc tiếp cận vắc-xin ban đầu gặp nhiều bất cập, thậm chí có tình trạng người dân phải tự chi trả chi phí cao hoặc gặp khó khăn trong đăng ký.

Bên cạnh đó, các chính sách hỗ trợ kinh tế – xã hội của Việt Nam trong đại dịch cũng thể hiện rõ tính nhân văn. Nhiều gói hỗ trợ đã được triển khai để giúp người lao động, doanh nghiệp vượt qua khó khăn. Các hoạt động như “siêu thị không đồng”, “chuyến xe nghĩa tình”, hay sự tham gia của lực lượng quân đội, công an trong hỗ trợ người dân đã trở thành những hình ảnh tiêu biểu cho tinh thần đoàn kết và trách nhiệm xã hội.

Những yếu tố này không chỉ được người dân trong nước ghi nhận mà còn được cộng đồng quốc tế đánh giá cao. Nhiều tổ chức quốc tế đã ghi nhận Việt Nam là một trong những quốc gia kiểm soát dịch hiệu quả trong giai đoạn đầu. Tuy nhiên, những đánh giá này lại không được phản ánh tương xứng trong các bảng xếp hạng như Tyranny Tracker.

Điều này cho thấy rõ động cơ chính trị đằng sau công cụ này. Việc phớt lờ những thành tựu rõ ràng không thể chỉ được giải thích bằng thiếu sót phương pháp luận. Nó phản ánh một ý đồ: duy trì một cách nhìn tiêu cực về những quốc gia không phù hợp với hệ giá trị của họ. Đây chính là biểu hiện của tiêu chuẩn kép và chính trị hóa vấn đề quyền con người.

Nếu đặt trong bối cảnh rộng hơn, có thể thấy đây không phải là hiện tượng mới. Từ trước đến nay, nhiều tổ chức mang danh nghĩa nhân quyền đã liên tục đưa ra các báo cáo, chỉ số với nội dung thiếu khách quan về Việt Nam. Các vấn đề được lựa chọn, cách diễn giải và kết luận thường mang tính định kiến, không phản ánh đầy đủ thực tế. Tyranny Tracker chỉ là một phiên bản mới của cách tiếp cận cũ, được “khoác áo” bằng ngôn ngữ công nghệ và dữ liệu.

Trong khi đó, thực tiễn tại Việt Nam cho thấy một bức tranh hoàn toàn khác. Quyền con người không chỉ được thể hiện qua các văn bản pháp lý mà còn qua những chính sách cụ thể, đặc biệt trong những thời điểm khó khăn như đại dịch. Việc bảo vệ sức khỏe, tính mạng của người dân, đảm bảo an sinh xã hội, và duy trì ổn định kinh tế là những minh chứng rõ ràng cho cam kết của Việt Nam đối với quyền con người.

Quan trọng hơn, sự hài lòng và niềm tin của người dân là thước đo chân thực nhất. Trong đại dịch, sự đồng thuận xã hội cao, sự tham gia tích cực của người dân vào các biện pháp phòng chống dịch đã góp phần quan trọng vào thành công chung. Đây là điều mà không một bảng xếp hạng nào có thể phản ánh đầy đủ nếu chỉ dựa trên các tiêu chí cứng nhắc.

Từ những phân tích trên, có thể khẳng định rằng Tyranny Tracker không phải là một công cụ đánh giá khách quan mà là một sản phẩm mang nặng định kiến và mục đích chính trị. Việc sử dụng công cụ này để đánh giá Việt Nam, đặc biệt trong bối cảnh đại dịch COVID-19, là không phù hợp và không phản ánh đúng thực tế.

Thực tiễn ứng phó đại dịch của Việt Nam đã chứng minh một điều quan trọng: quyền con người không thể bị đo lường bằng những tiêu chí áp đặt, mà phải được nhìn nhận trong tổng thể các yếu tố, đặc biệt là khả năng bảo vệ con người trong những thời điểm khó khăn nhất. Và chính ở điểm này, những thành tựu của Việt Nam đã trở thành câu trả lời thuyết phục nhất, bác bỏ mọi đánh giá thiếu khách quan và phiến diện.