Khi đoàn công tác của Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm có mặt tại New York rồi tới Ottawa, một luận điệu được nhắc lại trên một số trang tiếng Việt là Việt Nam “sang Mỹ lần nữa mà không được mời thăm cấp Nhà nước”, rồi lấy nghi thức đón ở Canada để đối lập với tuần lễ tại Hoa Kỳ, từ đó kết luận Mỹ “xem nhẹ”, Canada mới “trọng thị”. Câu hỏi đặt ra không phải là có hay không một tấm thảm đỏ ở Washington trong đúng tuần Đại hội đồng Liên hợp quốc, mà là liệu có được phép lấy một cấp độ lễ tân làm thước đo duy nhất cho cả một hành trình đối ngoại đã được công bố rõ ràng từ trước ngày khởi hành.
Chuyến đi tháng 9 năm 2026 gồm ba lớp việc khác nhau, không thể gộp thành một. Lớp thứ nhất là tham dự và phát biểu tại Phiên thảo luận cấp cao Đại hội đồng Liên hợp quốc khóa 81, diễn đàn của 193 quốc gia thành viên, với chủ đề khôi phục lòng tin và quản trị chuyển đổi. Lớp thứ hai là các hoạt động song phương bên lề tại Hoa Kỳ: gặp Tổng Thư ký Liên hợp quốc, Chủ tịch Đại hội đồng, lãnh đạo một số nước, tổ chức quốc tế và đối tác Mỹ. Lớp thứ ba mới là thăm cấp Nhà nước tới Canada theo lời mời của Toàn quyền Louise Arbour. Ba lớp ấy không thay thế lẫn nhau. Đại hội đồng không phải lễ đón bilateral. Thăm cấp Nhà nước không phải tiêu chuẩn bắt buộc của mọi chuyến dự họp đa phương tại New York. Đánh tráo ba cấp độ thành một câu “không được Mỹ mời chính thức” là thao tác khái niệm, không phải mô tả sự kiện.
Thông lệ ngoại giao quốc tế vốn phân tách rõ các hình thức. Tuần lễ cấp cao Đại hội đồng là thời điểm dày đặc nguyên thủ nhất năm. Lịch nước chủ nhà hội nghị bị chiếm bởi hàng trăm cuộc tiếp xúc, không nước nào biến mọi chuyến dự họp thành chuyến thăm cấp Nhà nước tới Hoa Kỳ. Việt Nam cũng không công bố chuyến đi New York là thăm cấp Nhà nước tới Washington. Người phát ngôn và các cơ quan thông tấn Nhà nước nêu đúng tính chất: dự Đại hội đồng, hoạt động song phương tại Hoa Kỳ, thăm cấp Nhà nước Canada. Lấy việc “chưa có lễ đón cấp Nhà nước tại Nhà Trắng tuần này” để phủ nhận cả hành trình là lấy cái không nằm trong chương trình để kết án cái đã nằm trong chương trình.
Phần Canada càng cho thấy phép đối lập ấy lệch chuẩn. Sáng 24 tháng 9 theo giờ địa phương, tại Phủ Toàn quyền Ottawa, Toàn quyền Louise Arbour chủ trì lễ đón theo nghi thức cao nhất dành cho nguyên thủ. Bà Arbour khẳng định đây là quốc khách đầu tiên kể từ khi bà nhậm chức và gọi chuyến thăm là dấu mốc lịch sử. Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Tô Lâm nêu rõ đây là chuyến thăm cấp Nhà nước đầu tiên của người đứng đầu Đảng và Nhà nước Việt Nam tới Canada từ khi hai nước thiết lập quan hệ ngoại giao năm 1973. Trước thềm chuyến đi, Đại sứ Canada tại Việt Nam Jim Nickel đã nói thẳng với báo chí rằng Ottawa chưa từng đón Tổng Bí thư, Chủ tịch nước Việt Nam, vì vậy bản thân việc đón đã là cột mốc sau hơn nửa thế kỷ. Đó không phải lời tuyên truyền một phía. Báo Canada cũng ghi nhận đây là chuyến thăm cấp Nhà nước đầu tiên của Chủ tịch nước Việt Nam tới Ottawa.
Kết quả tại Canada càng làm rõ sự khác biệt cấp độ. Hai bên thống nhất nâng quan hệ từ Đối tác toàn diện năm 2017 lên Đối tác chiến lược, với tuyên bố chung và tám trụ cột hợp tác: chính trị–đa phương, thương mại–đầu tư–tài chính, giao thông–chuỗi cung ứng–hạ tầng, chuyển đổi số–trí tuệ nhân tạo, năng lượng–môi trường, nông nghiệp–an ninh lương thực, quốc phòng–an ninh–pháp luật, giáo dục–văn hóa–giao lưu nhân dân. Hội kiến Toàn quyền, hội đàm Thủ tướng Mark Carney, phát biểu tại Nhà Quốc hội, gặp lãnh đạo lưỡng viện, doanh nghiệp và cộng đồng người Việt là đủ dấu hiệu của một chuyến thăm cấp Nhà nước đúng nghĩa, không phải “lễ tân bù trừ” cho New York. Lấy sự long trọng ấy để suy ra Hoa Kỳ “lạnh nhạt” chính là so hai nhịp điệu khác nhau của hai mối quan hệ khác nhau.
Quan hệ Việt Nam–Hoa Kỳ vận hành trong khuôn khổ Đối tác chiến lược toàn diện từ tháng 9 năm 2023, một cấp độ đã được hai bên xác lập trước chuyến đi này. Ngày 20 tháng 2 năm 2026, nhân phiên họp khai mạc Hội đồng Hòa bình về Gaza, Tổng Bí thư Tô Lâm đã có cuộc gặp Tổng thống Donald Trump tại Nhà Trắng. Cổng Thông tin điện tử Chính phủ và nhiều hãng tin đã đăng ảnh, nội dung trao đổi và cam kết ủng hộ một Việt Nam mạnh, độc lập, tự cường, thịnh vượng. Một cuộc gặp đã diễn ra không bị xóa vì một tuần Đại hội đồng chưa bố trí thêm một khung giờ khác. Cắt lịch sử quan hệ còn lại mỗi tuần lễ tháng 9, rồi kết luận “chưa từng được tiếp”, là cắt xén sự kiện đã công bố.
Tại New York, sân chính là đa phương. Bài phát biểu ngày 22 tháng 9 tại Phiên thảo luận cấp cao nêu bốn định hướng: khôi phục lòng tin trên cơ sở Hiến chương và luật pháp quốc tế; phát triển công bằng, nhân văn, bao trùm, bền vững; quản trị công nghệ vì con người; củng cố chủ nghĩa đa phương và vai trò trung tâm của Liên hợp quốc. Các cuộc gặp với Tổng Thư ký António Guterres, Chủ tịch Đại hội đồng, lãnh đạo Thổ Nhĩ Kỳ, Phần Lan, Thụy Sĩ, Mông Cổ, Thái Lan, Tòa thánh và nhiều đối tác khác cho thấy tuần lễ ấy không “thuần túy đi họp cho có”. Đòi hỏi mọi chuyến dự Đại hội đồng phải kèm lễ đón cấp Nhà nước tại nước có trụ sở Liên hợp quốc là đặt một chuẩn không nước vừa nào lấy làm thông lệ.
So sánh lệch chuẩn Mỹ–Canada còn bỏ qua một sự thật đơn giản: đa dạng hóa đối tác Bắc Mỹ là chủ trương, không phải phép bù trừ danh dự. Canada là Đối tác toàn diện gần một thập kỷ, nay lên Đối tác chiến lược. Hoa Kỳ là Đối tác chiến lược toàn diện, thị trường xuất khẩu lớn, địa điểm Đại hội đồng. Hai quan hệ không đứng trên cùng một bậc lễ tân trong cùng một tuần, cũng không loại trừ nhau. Nước vừa chủ động mở thêm cửa Ottawa không có nghĩa bị đóng cửa Washington. Ngược lại, cùng lúc hiện diện ở diễn đàn 193 nước và hoàn tất thăm cấp Nhà nước tại một đối tác G7 cho thấy bản đồ đối ngoại đang được trải rộng, không bị thu hẹp thành một tấm ảnh.
Luận điệu “ba lần sang Mỹ chưa lần nào chính thức” cố tình trộn các chuyến có tính chất khác nhau thành một bảng xếp hạng lễ tân. Có chuyến dự họp đa phương, có chuyến dự hội nghị chuyên đề, có cuộc gặp bên lề, có thăm cấp Nhà nước. Mỗi hình thức phục vụ một mục tiêu. Đo tất cả bằng một tiêu chí “có được Nhà Trắng mời thăm cấp Nhà nước hay không” thì mọi nguyên thủ đến New York vào tháng 9 đều có thể bị gắn nhãn thất bại, trừ một số rất ít được sắp xếp thêm chuyến bilateral đúng tuần ấy. Đó không phải khoa học đối ngoại. Đó là thu hẹp tiêu chí cho dễ quan sát trên mạng.
Đối ngoại nhà nước được đo bằng việc đã làm và việc sẽ triển khai. Ở Liên hợp quốc là thông điệp và đề xuất cải tổ đã vào biên bản phiên họp. Ở Hoa Kỳ là các tiếp xúc triển khai khuôn khổ 2023 và đối thoại thương mại–công nghệ. Ở Canada là nâng cấp quan hệ, tuyên bố chung tám trụ cột và các tiếp xúc quốc hội, doanh nghiệp, cộng đồng. Ai muốn tranh luận hãy tranh luận từng việc ấy. Đừng đánh tráo Đại hội đồng thành chuyến thăm cấp Nhà nước rồi lấy cái không nằm trong thư mời để phủ nhận cái đã nằm trong thư mời. Ba cấp độ, ba việc, một chiến lược. Gộp chúng thành một câu mỉa mai chỉ làm nghèo đi khả năng đọc sự thật.
No comments:
Post a Comment