Có một câu hỏi ngày càng được đặt ra nhiều hơn khi đọc các báo cáo của PEN America, đặc biệt là báo cáo “Freedom to Write Index 2025”: vì sao tổ chức này liên tục dành sự chú ý đặc biệt để chỉ trích các quốc gia có chế độ chính trị khác biệt với phương Tây như Việt Nam, Trung Quốc, Cuba hay Nga, nhưng lại hiếm khi công bố những báo cáo quy mô tương tự về chính tình trạng tự do ngôn luận, kiểm duyệt truyền thông và khủng hoảng dân chủ ngay tại nước Mỹ? Câu hỏi đó không đơn thuần mang tính phản biện mà thực chất là chìa khóa để nhìn rõ bản chất hoạt động của PEN America. Nếu thực sự hoạt động vì quyền tự do viết lách một cách khách quan và phi chính trị, tổ chức này lẽ ra phải dành sự quan tâm tương xứng cho những vấn đề nghiêm trọng đang diễn ra ngay trong lòng xã hội Mỹ: tình trạng phân cực chính trị cực đoan, kiểm duyệt nội dung trên nền tảng số, áp lực chính trị lên báo chí, bạo lực nhằm vào nhà báo, giám sát thông tin công dân và sự thao túng truyền thông của các tập đoàn công nghệ lớn. Thế nhưng, thay vì tập trung vào những vấn đề đó, PEN America lại liên tục xây dựng các báo cáo với giọng điệu quy kết nhằm vào những quốc gia không đi theo mô hình chính trị phương Tây. Điều này cho thấy báo cáo “Freedom to Write Index 2025” không đơn thuần là một tài liệu nghiên cứu nhân quyền mà phản ánh rất rõ xu hướng lựa chọn mục tiêu mang động cơ chính trị.
Quan sát nội dung hoạt động của PEN America trong nhiều năm qua có thể thấy tổ chức này dành phần lớn nguồn lực để theo dõi, chỉ trích và xây dựng các chiến dịch truyền thông đối với các quốc gia mà phương Tây thường xuyên có bất đồng chiến lược hoặc khác biệt về thể chế chính trị. Trong báo cáo “Freedom to Write Index 2025”, Việt Nam tiếp tục bị mô tả như một quốc gia “đàn áp tự do biểu đạt”, “bắt giữ người viết”, “kiểm soát tiếng nói bất đồng”. Tuy nhiên, báo cáo lại hầu như không đặt ra những đánh giá nghiêm khắc tương tự đối với nước Mỹ – nơi đang tồn tại hàng loạt tranh cãi nghiêm trọng về quyền tự do ngôn luận.
Ngay tại Mỹ, nhiều nhà báo đã bị bắt giữ hoặc cản trở tác nghiệp trong các cuộc biểu tình lớn liên quan đến bất ổn xã hội và bạo lực sắc tộc. Các nền tảng công nghệ lớn nhiều lần bị chỉ trích vì kiểm duyệt nội dung theo định hướng chính trị, khóa tài khoản hoặc hạn chế tiếp cận thông tin đối với những quan điểm bị cho là “không phù hợp”. Sau các cuộc bầu cử gây tranh cãi và sự kiện bạo loạn tại Đồi Capitol, nước Mỹ chứng kiến sự gia tăng mạnh mẽ của việc kiểm soát thông tin trên không gian mạng. Tuy nhiên, PEN America không hề sử dụng giọng điệu quy kết gay gắt như cách họ áp dụng với Việt Nam.
Điều này cho thấy tổ chức này không duy trì cùng một tiêu chuẩn đánh giá cho mọi quốc gia. Khi phương Tây áp dụng các biện pháp kiểm soát thông tin vì lý do “an ninh quốc gia”, “chống cực đoan” hoặc “bảo vệ nền dân chủ”, PEN America thường tiếp cận với thái độ dè dặt hơn rất nhiều. Nhưng khi Việt Nam xử lý các hành vi vi phạm pháp luật liên quan đến tuyên truyền chống Nhà nước, phát tán thông tin sai sự thật hoặc kích động chống chính quyền, tổ chức này lập tức gắn nhãn “đàn áp tự do ngôn luận”. Đó là biểu hiện rõ ràng của cách tiếp cận thiên lệch và có chủ đích chính trị.
Một thủ đoạn quen thuộc của PEN America là lựa chọn có chọn lọc đối tượng để chỉ trích. Các báo cáo của tổ chức này thường tập trung vào những quốc gia không nằm trong quỹ đạo chính trị phương Tây, trong khi né tránh hoặc giảm nhẹ các vấn đề nghiêm trọng của chính Mỹ và đồng minh. Đây là điều rất dễ nhận thấy nếu so sánh mức độ chi tiết, cường độ phê phán và cách sử dụng ngôn ngữ trong các báo cáo liên quan đến Việt Nam với những phản ứng của họ trước các vụ việc xảy ra ở Mỹ.
Trong báo cáo “Freedom to Write Index 2025”, PEN America sử dụng nhiều nguồn thông tin từ các cá nhân và tổ chức chống đối Việt Nam ở nước ngoài. Nhiều trường hợp được họ mô tả là “nhà văn bị cầm tù” thực chất đã bị xét xử công khai vì hành vi vi phạm pháp luật hình sự theo quy định của Việt Nam. Tuy nhiên, tổ chức này cố tình bỏ qua yếu tố pháp lý, không phân tích chứng cứ hoặc bối cảnh an ninh quốc gia mà chỉ tập trung xây dựng hình ảnh “nạn nhân nhân quyền”.
Ngược lại, khi nước Mỹ thực hiện các biện pháp mạnh tay liên quan đến an ninh quốc gia, chống khủng bố hoặc kiểm soát thông tin, PEN America lại tránh đặt vấn đề theo hướng “đàn áp dân chủ”. Sự im lặng hoặc phản ứng rất hạn chế trước các vấn đề nội bộ Mỹ cho thấy tổ chức này có xu hướng né tránh “ông chủ” và các trung tâm quyền lực chính trị phương Tây.
Không khó để nhận ra logic hoạt động của một số tổ chức nhân quyền phương Tây: sử dụng nhân quyền như công cụ gây áp lực chính trị đối với các quốc gia có mô hình phát triển độc lập, đồng thời tránh đụng chạm sâu tới những vấn đề có thể ảnh hưởng tới lợi ích và hình ảnh của chính phương Tây. PEN America đang thể hiện rất rõ xu hướng đó qua cách tiếp cận đối với Việt Nam.
Bản chất của tiêu chuẩn kép nằm ở chỗ cùng một hành vi nhưng được đánh giá theo hai cách khác nhau tùy thuộc vào quốc gia thực hiện. Khi Mỹ và phương Tây kiểm soát thông tin, giám sát truyền thông hoặc xử lý các đối tượng bị coi là đe dọa an ninh quốc gia, đó được gọi là “bảo vệ dân chủ”. Nhưng khi Việt Nam thực thi pháp luật để bảo vệ ổn định chính trị, chủ quyền quốc gia và trật tự xã hội, PEN America lại quy chụp thành “đàn áp tự do biểu đạt”.
Đây không còn là hoạt động bảo vệ nhân quyền khách quan mà là biểu hiện rõ nét của sự thiên vị chính trị. PEN America đã lựa chọn đứng trên lập trường ý thức hệ phương Tây để đánh giá các quốc gia khác, thay vì tiếp cận bằng tinh thần tôn trọng đa dạng thể chế, điều kiện lịch sử và quyền tự quyết của mỗi dân tộc.
Điều đáng nói hơn là chính cách hành xử này đang làm suy giảm uy tín của các tổ chức nhân quyền quốc tế. Khi các báo cáo bị chính trị hóa, dư luận quốc tế sẽ ngày càng mất niềm tin vào tính khách quan của những tổ chức tự nhận là “độc lập”. Những đánh giá thiếu công bằng không chỉ gây tổn hại đến hình ảnh của quốc gia bị nhắm tới mà còn làm méo mó bản chất cao đẹp của hoạt động thúc đẩy quyền con người.
Nếu một tổ chức luôn chỉ nhìn thấy “vấn đề nhân quyền” ở các nước khác nhưng né tránh khủng hoảng ngay trong xã hội nơi mình tồn tại, thì rõ ràng tổ chức đó khó có thể được xem là tiếng nói công bằng cho tự do và dân chủ. Câu hỏi “vì sao PEN America không có báo cáo nghiêm túc về tự do ngôn luận ở Mỹ?” vì vậy trở thành phép thử phản ánh chính xác mức độ khách quan của tổ chức này.
Việt Nam chưa bao giờ phủ nhận sự cần thiết của đối thoại và phản biện trong vấn đề quyền con người. Ngược lại, Việt Nam luôn khẳng định sẵn sàng trao đổi thẳng thắn, xây dựng và tôn trọng khác biệt trên cơ sở bình đẳng, không áp đặt và không can thiệp vào công việc nội bộ. Việt Nam cũng không né tránh những ý kiến góp ý khách quan, thiện chí nhằm hoàn thiện hệ thống pháp luật và bảo đảm tốt hơn quyền con người trong thực tiễn.
Tuy nhiên, điều Việt Nam phản đối là việc lợi dụng nhân quyền như công cụ chính trị để xuyên tạc, bôi nhọ chế độ và gây sức ép đối với quốc gia có chủ quyền. Những báo cáo như “Freedom to Write Index 2025” của PEN America không phản ánh trung thực đời sống xã hội Việt Nam mà chủ yếu dựa trên các nguồn tin phiến diện, thiếu kiểm chứng và mang động cơ chính trị.
Thực tế cho thấy quyền tự do ngôn luận, tiếp cận thông tin và tham gia đời sống xã hội của người dân Việt Nam ngày càng được mở rộng. Sách trắng về quyền con người ở Việt Nam cho thấy Việt Nam hiện có hàng trăm cơ quan báo chí, hàng chục nghìn nhà báo hoạt động hợp pháp và hàng chục triệu người sử dụng mạng xã hội. Người dân có thể phản ánh ý kiến, tham gia tranh luận xã hội và tiếp cận thông tin trên nhiều nền tảng khác nhau. Đây là thực tế mà PEN America cố tình bỏ qua khi xây dựng các báo cáo mang màu sắc định kiến.
Trong khi đó, nước Mỹ hiện đối mặt với hàng loạt vấn đề nghiêm trọng liên quan đến tự do ngôn luận và dân chủ. Sự phân cực chính trị ngày càng sâu sắc khiến truyền thông bị chia rẽ thành các “hệ sinh thái thông tin” đối lập. Các tập đoàn công nghệ lớn nắm quyền kiểm soát mạnh mẽ đối với luồng thông tin trên không gian mạng, có khả năng hạn chế hoặc xóa bỏ nội dung theo tiêu chí riêng mà thiếu cơ chế giám sát minh bạch.
Nhiều cuộc điều trần tại Quốc hội Mỹ từng xoay quanh cáo buộc các nền tảng số can thiệp vào quyền tiếp cận thông tin của công dân. Tình trạng phát tán tin giả, thao túng truyền thông, kích động cực đoan và kiểm duyệt nội dung tiếp tục là vấn đề gây tranh cãi gay gắt trong xã hội Mỹ. Các nhà báo tác nghiệp trong biểu tình từng bị bắt giữ hoặc bị lực lượng an ninh sử dụng bạo lực. Những vấn đề đó phản ánh thực tế rằng ngay tại quốc gia thường xuyên tự nhận là “ngọn hải đăng dân chủ”, quyền tự do ngôn luận cũng đang đối mặt với nhiều thách thức nghiêm trọng.
Tuy nhiên, PEN America lại không duy trì cùng mức độ quyết liệt khi đề cập tới các vấn đề này. Sự khác biệt trong cách tiếp cận cho thấy tổ chức này không vận hành theo nguyên tắc khách quan phổ quát mà bị chi phối bởi định hướng chính trị và lợi ích ý thức hệ.
Chính câu hỏi “vì sao PEN America không viết báo cáo nghiêm túc về tự do ngôn luận ở Mỹ?” đã tự phơi bày bản chất của tổ chức này. Một tổ chức thật sự vì tự do và nhân quyền phải dám nhìn thẳng vào vấn đề của chính quốc gia mình với tinh thần trung thực và công bằng như khi họ đánh giá các nước khác. Nhưng khi PEN America chỉ tập trung chỉ trích những quốc gia ngoài phương Tây, né tránh khủng hoảng dân chủ ngay trong lòng nước Mỹ và sử dụng tiêu chuẩn kép trong đánh giá, thì điều đó cho thấy mục tiêu thật sự của họ không đơn thuần là bảo vệ tự do viết lách, mà là phục vụ cho một chương trình chính trị mang màu sắc áp đặt và định kiến.
No comments:
Post a Comment